☯
Cao Đảo Dịch Đoán · giải từng quẻ
Cao Đảo Dịch Đoán · Quẻ 23 Núi trên Đất, Bác: Không lợi khi có chỗ để đi.
䷖
Núi trên Đất, Bác: Không lợi khi có chỗ để đi.
23 Núi trên Đất, Bác
Chữ “Bác” 106 gồm bộ đao và chữ “lục” làm thanh phù. Trong Thuyết văn giải tự, “lục” có nghĩa là “khắc gỗ”; còn trong Quy Tàng, chữ này được viết bằng hai chữ đao chồng lại. Quẻ có Cấn ở trên, Khôn ở dưới; Cấn là núi, Khôn là đất, nên thành tượng “núi bám vào đất”. Thể quẻ gồm năm hào âm và một hào dương; một hào dương ở trên, năm hào âm ở dưới. Núi ở đây thực ra cũng chỉ là vật trang sức; âm thịnh dương suy, biểu hiện cảnh núi sụp thành đất. Thoán truyện không nói “núi ở trên đất” mà nói “núi bám vào đất”. “Bám” nghĩa là nương gửi, nên đã khó giữ được sự yên ổn, đứng im mà không lay động. Ngày ngày bị bào mòn, ngày ngày bong tróc, đó là thế tất phải đến; vì vậy quẻ này được gọi là Bác. Bác nối tiếp quẻ Bí: sự tô điểm của Bí đến cực điểm thì quay ngược thành Bác; Ly biến thành Khôn, lửa hóa thành đất, đất rộng ra còn núi suy yếu. Thứ ban đầu chỉ là gò đất nhỏ rất dễ bị bóc mòn. Bác cũng có nghĩa là tiểu nhân đông mà quân tử cô độc. Quẻ đối là Quải: Quải có năm hào dương thịnh trưởng, quyết bỏ một hào âm, nên nói “có chỗ đi thì có lợi”; Bác có năm hào âm thịnh trưởng, bóc mất một hào dương, nên nói “có chỗ đi thì không lợi”.
Bác: Có chỗ để đi thì không lợi.
▲ Chữ triện của “Bác”
▲ Chữ triện của “Bác”
Thoán truyện nói: Bác là bóc lột, là cái mềm biến đổi cái cứng. Có chỗ để đi thì không lợi, vì tiểu nhân đang lớn mạnh. Thuận theo mà dừng lại, đó là tượng hiện ra. Quân tử coi trọng sự tiêu trưởng, đầy vơi; đó là vận hành của Trời.
Thoán truyện nói: “Bác là bóc lột.” Tự quái truyện nói: “Bác là hết.” Tạp quái truyện nói: “Bác là mục nát.” Bác còn có thể mang nghĩa thoát ra, rơi xuống, lột bỏ, nứt vỡ hoặc đánh phá; tất cả đều lấy từ ý tiêu giảm và tiêu mất. Bác là một trong mười hai quẻ biểu thị sự tiêu trưởng của âm dương. Trong thời Càn, một âm bắt đầu sinh ở dưới, thành Cấu, rồi thành Độn. Âm nhu càng lớn, dương cương dần suy, cứng biến thành mềm, đến đây chỉ còn một dương ở trên. Nay một dương ấy cũng sắp tiêu hết, nên gọi là Bác. Dương tượng trưng cho quân tử, âm tượng trưng cho tiểu nhân. Năm âm diệt một dương là “đạo tiểu nhân lớn, đạo quân tử tiêu”, nên nói “không có lợi khi có chỗ để đi, tiểu nhân đang lớn mạnh”. Thể quẻ, Khôn là thuận, Cấn là dừng. Quân tử xem tượng ấy nên noi theo sự thuận của Khôn và sự dừng của Cấn: thuận để yên phận, không tranh công với tiểu nhân; dừng để chờ thời, không tranh tiến với tiểu nhân. “Tiêu trưởng, doanh hư” hợp với sự vận hành của Trời; khi ấy mới có thể âm thầm giữ lấy khí số, chờ một dương trở lại. Trong buổi bóc lột và rối loạn này, quân tử lui về nơi không có địa vị, thuận theo phận mình, giữ thân, để lại cơ hội cho quả lớn chuyển xoay tình thế. Chính nhờ có quân tử như vậy. Vì thế, khi một âm của Quải hết, một âm của Cấu lập tức sinh ở dưới; khi một dương của Bác hết, một dương của Phục lập tức sinh ở dưới. Đó chính là “tiêu trưởng, doanh hư”, vòng tuần hoàn của sự vận hành nơi Trời.
Đem quẻ này xét về việc người, phàm sự thông tắc của vận mệnh, thịnh suy của gia đạo, cùng phú quý, bần tiện, thọ yểu, bệnh tật đều nằm trong đó. Thực ra, tất cả đều không ngoài sự tiêu trưởng của âm dương. Ở con người, âm dương phân biệt tà chính; trong lòng, phân biệt lý và dục; trong công việc, phân biệt công và tư. Tà nhân đông thì chính nhân cô độc; lòng dục bừng cháy thì lòng theo đạo lý tiêu vong; việc riêng hưng thịnh thì việc công thất bại. Gia đạo vì thế suy, vận mệnh vì thế tắc, nguy hiểm cũng đến mức nghiêm trọng. Gặp lúc này, con người chỉ nên thuận theo mà dừng lại, để sự vận hành tự nhiên của Trời diễn ra. Nếu cố sức tiến tới, e rằng ắt gặp nhiều điều bất lợi. Mối hại của Bác phát ra từ dưới, dần dần bóc lột mà tiến gần: trước hết bóc chân giường, tiếp đến bóc thân giường, cuối cùng bóc da người. Dương càng tiêu, âm càng trưởng. Tuy hào ba có sự ứng trợ, hào năm có sự điều hòa bảo hộ, nhưng quả lớn vẫn còn treo đó mà không dùng được. Tòa nhà lớn sắp đổ, chỉ một cây chống đỡ; con thuyền khổng lồ sắp lật, chỉ một sợi dây níu giữ. Chỉ còn sót lại rất ít; tuy nói là việc người, há chẳng phải cũng là mệnh Trời sao? Gia đạo suy rồi lại thịnh, vận mệnh tắc rồi lại thông, đều nhờ một hào dương này ẩn phục để tạo thành cơ chuyển biến. Giữ gìn một hào dương cô độc ấy, há có thể không hết sức thận trọng sao?
Đem quẻ này xét về quốc gia, đây là nguồn gốc của trị loạn trong các nước xưa nay. Đại loạn không bắt đầu từ lúc đã thành đại loạn; đến khi loạn cực điểm thì tai họa không còn có thể dùng sức mà cứu vãn. Đúng lúc loạn cực, tiểu nhân đầy triều đình, trung thần bị giết, chí sĩ bỏ mình; nhu biến cương, dương cương sắp bị bóc hết. Như Long Phùng đời Hạ, Tỷ Can và Cơ Tử đời Ân, những người một lòng trung nghĩa tiến thẳng, rốt cuộc đều gặp tai họa bất ngờ; từ xưa đến nay phần nhiều đều như vậy. Đó chính là “có chỗ để đi thì không lợi”. Chỉ những người như Vi Tử rời Ân, Thái Công tránh Trụ, hay Tả tướng Kan của nước ta bị giáng chức, mới có thể thuận theo mà dừng lại. Nói nhỏ là biết sáng suốt để giữ mình; nói lớn là chờ thời để giúp vận nước. Hào Thượng cửu của Bác nói “quả lớn không bị ăn”, chính là chỉ người quân tử giúp chuyển vận ấy. Dù trong đám tiểu nhân cùng nhau làm điều ác, chẳng lẽ không có ai biết đôi chút về danh phận, biết tiếc người trung lương hay sao? Vì vậy, hào Lục tam có thể ứng với Thượng cửu, hào Lục ngũ có thể chế ngự quần âm. Nhu ở ngôi dương nên có thể ức chế âm để phù trợ dương. Đó là cơ hội một dương trở lại trong quẻ, là điềm quốc gia từ nguy chuyển sang an. Vận hành của Trời tuần hoàn như vậy. Đối với một nước, nếu bất hạnh gặp thời Bác loạn, thà thuận theo mà dừng, chớ làm việc “có chỗ để đi”; như thế mới đúng.
Xét toàn quẻ, âm thịnh bóc dương, là quẻ tháng chín, mang khí sát của mùa thu và tượng vạn vật rụng rời. Sự tiêu trưởng của âm dương là sự vận hành của Trời; trị loạn, thịnh suy là vận thế của đời. Theo lẽ tạo hóa, văn sức quá thịnh ắt sinh tệ; cỏ hoa sớm nở tối đã rơi. Vì thế Bác đứng sau Bí. Tai họa khởi từ chỗ nhỏ, hối tiếc sinh ở lúc cuối. Cưỡng sức tranh với nó thì cuối cùng ắt gây họa; yên ổn tự giữ thì có thể bảo toàn ban đầu. Thoán hệ từ khuyên chớ nên tiến tới, khuyến khích thuận theo và dừng lại, chính là vì lẽ ấy. Hào đầu là đầu mối của tai họa, là sự tiến dần của Bác; hào hai càng dữ hơn; hào ba biết theo chính đạo nên thế tự cô độc; hào bốn bị bóc đến da, tai họa đã kề bên; hào năm ở ngôi tôn quý, một mình có thể điều hòa lòng người, dùng ân mà thu phục, khiến phụ nữ và tiểu nhân đều yên theo phận mình, dẫn nhau theo dương, không tiến lên bóc hào trên. Quả lớn của hào trên còn tồn tại được là nhờ đó. Người giỏi biến đổi thì chuyển họa thành phúc; người không giỏi biến đổi thì chuyển cát thành hung. Vì vậy Bác lúc đầu hung nhưng cuối cùng không hung.
Đại tượng nói: “Núi bám vào đất là quẻ Bác. Bậc trên do đó làm cho bên dưới dày vững, khiến nơi ở được yên.”
Đất dày đủ sức chở núi, núi nặng đủ sức trấn giữ đất. Đất ở dưới nên lấy sự rộng và dày; núi ở trên nên lấy sự yên và vững. Nói “núi bám vào đất” là như vật chỉ tạm nương nhờ, khiến núi gần như chao đảo, không thể đứng yên vững vàng. “Bề trên” là chỉ quân chủ. Núi bám vào đất cũng như nói quân chủ nương vào dân; như vậy quân chủ cũng lâm nguy. Gặp lúc này, quân chủ nên làm cho bên dưới dày vững để giữ nơi ở được an toàn. Thượng quái là Cấn, hạ quái là Khôn; sự bóc lột của Bác bắt đầu từ dưới, nên nói làm dày bên dưới. Bên dưới dày thì bên trên yên, cũng như đất dày khiến núi vững. Trong các hào có nói đến giường, xe và lều, phần nhiều lấy hình ảnh từ vật dụng trong nhà. Tượng truyện nói “làm yên nơi ở” cũng là theo cùng loại hình ảnh ấy.
【Dự đoán】
○ Hỏi vận thời: Vận không được tốt lắm, nên ổn định và tự giữ mình thì không lỗi.
○ Hỏi thương mại: Cần làm dày vốn, tích trữ hàng hóa, gửi theo chuyến vận chuyển ra nước ngoài thì chắc chắn có lãi. Thương nhân lấy việc bóc tài sản của người khác làm lợi, nên là điềm tốt.
○ Hỏi nhà cửa: Nếu là nhà thuê hay nhà ở nhờ thì có thể bỏ tiền mua lại làm của mình; còn nhà của mình thì ngược lại không lợi.
○ Hỏi chiến tranh: Phòng địch tập kích, nên tăng cường binh lực.
○ Hỏi bệnh: Hồn không gắn với thân, e rằng không tốt.
○ Hỏi người đi xa: Đi cùng bạn đồng hành thì sẽ về đến nhà.
○ Hỏi thai sản: Sinh con gái, ban đầu nguy hiểm nhưng sau được yên.
○ Hỏi đồ mất: Có thể tìm được, nhưng e rằng đã hư hỏng hoặc thiếu mất một phần.
Chữ “Bác” 106 gồm bộ đao và chữ “lục” làm thanh phù. Trong Thuyết văn giải tự, “lục” có nghĩa là “khắc gỗ”; còn trong Quy Tàng, chữ này được viết bằng hai chữ đao chồng lại. Quẻ có Cấn ở trên, Khôn ở dưới; Cấn là núi, Khôn là đất, nên thành tượng “núi bám vào đất”. Thể quẻ gồm năm hào âm và một hào dương; một hào dương ở trên, năm hào âm ở dưới. Núi ở đây thực ra cũng chỉ là vật trang sức; âm thịnh dương suy, biểu hiện cảnh núi sụp thành đất. Thoán truyện không nói “núi ở trên đất” mà nói “núi bám vào đất”. “Bám” nghĩa là nương gửi, nên đã khó giữ được sự yên ổn, đứng im mà không lay động. Ngày ngày bị bào mòn, ngày ngày bong tróc, đó là thế tất phải đến; vì vậy quẻ này được gọi là Bác. Bác nối tiếp quẻ Bí: sự tô điểm của Bí đến cực điểm thì quay ngược thành Bác; Ly biến thành Khôn, lửa hóa thành đất, đất rộng ra còn núi suy yếu. Thứ ban đầu chỉ là gò đất nhỏ rất dễ bị bóc mòn. Bác cũng có nghĩa là tiểu nhân đông mà quân tử cô độc. Quẻ đối là Quải: Quải có năm hào dương thịnh trưởng, quyết bỏ một hào âm, nên nói “có chỗ đi thì có lợi”; Bác có năm hào âm thịnh trưởng, bóc mất một hào dương, nên nói “có chỗ đi thì không lợi”.
Bác: Có chỗ để đi thì không lợi.
▲ Chữ triện của “Bác”
▲ Chữ triện của “Bác”
Thoán truyện nói: Bác là bóc lột, là cái mềm biến đổi cái cứng. Có chỗ để đi thì không lợi, vì tiểu nhân đang lớn mạnh. Thuận theo mà dừng lại, đó là tượng hiện ra. Quân tử coi trọng sự tiêu trưởng, đầy vơi; đó là vận hành của Trời.
Thoán truyện nói: “Bác là bóc lột.” Tự quái truyện nói: “Bác là hết.” Tạp quái truyện nói: “Bác là mục nát.” Bác còn có thể mang nghĩa thoát ra, rơi xuống, lột bỏ, nứt vỡ hoặc đánh phá; tất cả đều lấy từ ý tiêu giảm và tiêu mất. Bác là một trong mười hai quẻ biểu thị sự tiêu trưởng của âm dương. Trong thời Càn, một âm bắt đầu sinh ở dưới, thành Cấu, rồi thành Độn. Âm nhu càng lớn, dương cương dần suy, cứng biến thành mềm, đến đây chỉ còn một dương ở trên. Nay một dương ấy cũng sắp tiêu hết, nên gọi là Bác. Dương tượng trưng cho quân tử, âm tượng trưng cho tiểu nhân. Năm âm diệt một dương là “đạo tiểu nhân lớn, đạo quân tử tiêu”, nên nói “không có lợi khi có chỗ để đi, tiểu nhân đang lớn mạnh”. Thể quẻ, Khôn là thuận, Cấn là dừng. Quân tử xem tượng ấy nên noi theo sự thuận của Khôn và sự dừng của Cấn: thuận để yên phận, không tranh công với tiểu nhân; dừng để chờ thời, không tranh tiến với tiểu nhân. “Tiêu trưởng, doanh hư” hợp với sự vận hành của Trời; khi ấy mới có thể âm thầm giữ lấy khí số, chờ một dương trở lại. Trong buổi bóc lột và rối loạn này, quân tử lui về nơi không có địa vị, thuận theo phận mình, giữ thân, để lại cơ hội cho quả lớn chuyển xoay tình thế. Chính nhờ có quân tử như vậy. Vì thế, khi một âm của Quải hết, một âm của Cấu lập tức sinh ở dưới; khi một dương của Bác hết, một dương của Phục lập tức sinh ở dưới. Đó chính là “tiêu trưởng, doanh hư”, vòng tuần hoàn của sự vận hành nơi Trời.
Đem quẻ này xét về việc người, phàm sự thông tắc của vận mệnh, thịnh suy của gia đạo, cùng phú quý, bần tiện, thọ yểu, bệnh tật đều nằm trong đó. Thực ra, tất cả đều không ngoài sự tiêu trưởng của âm dương. Ở con người, âm dương phân biệt tà chính; trong lòng, phân biệt lý và dục; trong công việc, phân biệt công và tư. Tà nhân đông thì chính nhân cô độc; lòng dục bừng cháy thì lòng theo đạo lý tiêu vong; việc riêng hưng thịnh thì việc công thất bại. Gia đạo vì thế suy, vận mệnh vì thế tắc, nguy hiểm cũng đến mức nghiêm trọng. Gặp lúc này, con người chỉ nên thuận theo mà dừng lại, để sự vận hành tự nhiên của Trời diễn ra. Nếu cố sức tiến tới, e rằng ắt gặp nhiều điều bất lợi. Mối hại của Bác phát ra từ dưới, dần dần bóc lột mà tiến gần: trước hết bóc chân giường, tiếp đến bóc thân giường, cuối cùng bóc da người. Dương càng tiêu, âm càng trưởng. Tuy hào ba có sự ứng trợ, hào năm có sự điều hòa bảo hộ, nhưng quả lớn vẫn còn treo đó mà không dùng được. Tòa nhà lớn sắp đổ, chỉ một cây chống đỡ; con thuyền khổng lồ sắp lật, chỉ một sợi dây níu giữ. Chỉ còn sót lại rất ít; tuy nói là việc người, há chẳng phải cũng là mệnh Trời sao? Gia đạo suy rồi lại thịnh, vận mệnh tắc rồi lại thông, đều nhờ một hào dương này ẩn phục để tạo thành cơ chuyển biến. Giữ gìn một hào dương cô độc ấy, há có thể không hết sức thận trọng sao?
Đem quẻ này xét về quốc gia, đây là nguồn gốc của trị loạn trong các nước xưa nay. Đại loạn không bắt đầu từ lúc đã thành đại loạn; đến khi loạn cực điểm thì tai họa không còn có thể dùng sức mà cứu vãn. Đúng lúc loạn cực, tiểu nhân đầy triều đình, trung thần bị giết, chí sĩ bỏ mình; nhu biến cương, dương cương sắp bị bóc hết. Như Long Phùng đời Hạ, Tỷ Can và Cơ Tử đời Ân, những người một lòng trung nghĩa tiến thẳng, rốt cuộc đều gặp tai họa bất ngờ; từ xưa đến nay phần nhiều đều như vậy. Đó chính là “có chỗ để đi thì không lợi”. Chỉ những người như Vi Tử rời Ân, Thái Công tránh Trụ, hay Tả tướng Kan của nước ta bị giáng chức, mới có thể thuận theo mà dừng lại. Nói nhỏ là biết sáng suốt để giữ mình; nói lớn là chờ thời để giúp vận nước. Hào Thượng cửu của Bác nói “quả lớn không bị ăn”, chính là chỉ người quân tử giúp chuyển vận ấy. Dù trong đám tiểu nhân cùng nhau làm điều ác, chẳng lẽ không có ai biết đôi chút về danh phận, biết tiếc người trung lương hay sao? Vì vậy, hào Lục tam có thể ứng với Thượng cửu, hào Lục ngũ có thể chế ngự quần âm. Nhu ở ngôi dương nên có thể ức chế âm để phù trợ dương. Đó là cơ hội một dương trở lại trong quẻ, là điềm quốc gia từ nguy chuyển sang an. Vận hành của Trời tuần hoàn như vậy. Đối với một nước, nếu bất hạnh gặp thời Bác loạn, thà thuận theo mà dừng, chớ làm việc “có chỗ để đi”; như thế mới đúng.
Xét toàn quẻ, âm thịnh bóc dương, là quẻ tháng chín, mang khí sát của mùa thu và tượng vạn vật rụng rời. Sự tiêu trưởng của âm dương là sự vận hành của Trời; trị loạn, thịnh suy là vận thế của đời. Theo lẽ tạo hóa, văn sức quá thịnh ắt sinh tệ; cỏ hoa sớm nở tối đã rơi. Vì thế Bác đứng sau Bí. Tai họa khởi từ chỗ nhỏ, hối tiếc sinh ở lúc cuối. Cưỡng sức tranh với nó thì cuối cùng ắt gây họa; yên ổn tự giữ thì có thể bảo toàn ban đầu. Thoán hệ từ khuyên chớ nên tiến tới, khuyến khích thuận theo và dừng lại, chính là vì lẽ ấy. Hào đầu là đầu mối của tai họa, là sự tiến dần của Bác; hào hai càng dữ hơn; hào ba biết theo chính đạo nên thế tự cô độc; hào bốn bị bóc đến da, tai họa đã kề bên; hào năm ở ngôi tôn quý, một mình có thể điều hòa lòng người, dùng ân mà thu phục, khiến phụ nữ và tiểu nhân đều yên theo phận mình, dẫn nhau theo dương, không tiến lên bóc hào trên. Quả lớn của hào trên còn tồn tại được là nhờ đó. Người giỏi biến đổi thì chuyển họa thành phúc; người không giỏi biến đổi thì chuyển cát thành hung. Vì vậy Bác lúc đầu hung nhưng cuối cùng không hung.
Đại tượng nói: “Núi bám vào đất là quẻ Bác. Bậc trên do đó làm cho bên dưới dày vững, khiến nơi ở được yên.”
Đất dày đủ sức chở núi, núi nặng đủ sức trấn giữ đất. Đất ở dưới nên lấy sự rộng và dày; núi ở trên nên lấy sự yên và vững. Nói “núi bám vào đất” là như vật chỉ tạm nương nhờ, khiến núi gần như chao đảo, không thể đứng yên vững vàng. “Bề trên” là chỉ quân chủ. Núi bám vào đất cũng như nói quân chủ nương vào dân; như vậy quân chủ cũng lâm nguy. Gặp lúc này, quân chủ nên làm cho bên dưới dày vững để giữ nơi ở được an toàn. Thượng quái là Cấn, hạ quái là Khôn; sự bóc lột của Bác bắt đầu từ dưới, nên nói làm dày bên dưới. Bên dưới dày thì bên trên yên, cũng như đất dày khiến núi vững. Trong các hào có nói đến giường, xe và lều, phần nhiều lấy hình ảnh từ vật dụng trong nhà. Tượng truyện nói “làm yên nơi ở” cũng là theo cùng loại hình ảnh ấy.
【Dự đoán】
○ Hỏi vận thời: Vận không được tốt lắm, nên ổn định và tự giữ mình thì không lỗi.
○ Hỏi thương mại: Cần làm dày vốn, tích trữ hàng hóa, gửi theo chuyến vận chuyển ra nước ngoài thì chắc chắn có lãi. Thương nhân lấy việc bóc tài sản của người khác làm lợi, nên là điềm tốt.
○ Hỏi nhà cửa: Nếu là nhà thuê hay nhà ở nhờ thì có thể bỏ tiền mua lại làm của mình; còn nhà của mình thì ngược lại không lợi.
○ Hỏi chiến tranh: Phòng địch tập kích, nên tăng cường binh lực.
○ Hỏi bệnh: Hồn không gắn với thân, e rằng không tốt.
○ Hỏi người đi xa: Đi cùng bạn đồng hành thì sẽ về đến nhà.
○ Hỏi thai sản: Sinh con gái, ban đầu nguy hiểm nhưng sau được yên.
○ Hỏi đồ mất: Có thể tìm được, nhưng e rằng đã hư hỏng hoặc thiếu mất một phần.
Sáu ở ngôi đầu: Bóc chân giường, diệt điều chính đáng, hung.
Sáu ở ngôi đầu: Bóc chân giường, diệt điều chính đáng, hung.
Tượng truyện nói: “Bóc chân giường là diệt cái ở bên dưới.”
Giường là nơi người ta ngồi hoặc nằm. Quẻ này trên thực dưới hư, giường cũng trên thực dưới hư, nên lấy hình tượng ấy. Âm bóc dương đi từ dưới lên trên. Hào đầu ở dưới cùng, tượng chân giường, nên trước hết bóc ở chân. Giường đứng nhờ chân; chân bị bóc thì giường đổ, vì vậy là hung. “Diệt” là tiêu diệt, “trinh” là chính trực. Âm bóc dương tức tà diệt chính, tiểu nhân làm hại quân tử, nên nói “diệt chính thì hung”. Tượng truyện nói “diệt cái bên dưới”: xét về giường thì chân ở dưới, xét về hào thì hào đầu cũng ở dưới; đó là lúc Bác bắt đầu. Một thuyết cho rằng “trinh” là cái khung đỡ của giường, còn chữ “biện” theo Trình truyện là thân giường; đó cũng có thể là một cách giải thích. Du thị ngắt câu “bóc chân giường, diệt trinh” thành một cụm, cho rằng cố giữ vững mà không rối loạn thì tốt, còn biến đổi thì hung; đó lại là một cách hiểu khác.
【Dự đoán】
○ Hỏi vận thời: Hiện nay vận đang bị bóc mòn, hãy đề phòng bệnh ở chân.
○ Hỏi thương mại: Hàng hóa chất đống cần đề phòng phần đáy mục nát; nếu chở ra nước ngoài, đáy tàu có thể bị nước vào và hư hại.
○ Hỏi nhà cửa: Đề phòng móng cột và bậc cửa bị hư hại, có nguy cơ sắp đổ.
○ Hỏi chiến tranh: Đề phòng địch tấn công qua đường hầm.
○ Hỏi người đi xa: Có bệnh ở chân nên không thể trở về.
○ Hỏi bệnh: Đây là chứng thuộc kinh Thiếu âm ở chân; chính khí không thắng được tà khí, hung.
【Ví dụ】 Mùa đông năm Minh Trị thứ 17, một thương nhân bạc ngoại quốc quen biết đến nhờ xem vận khí. Gieo được quẻ Bác biến thành Di.
Đoán rằng: Bác bóc từ dưới lên trên; “bóc chân giường” là tượng bên dưới diệt bên trên, giống như nô bộc diệt chủ. Nay được hào đầu, biết rằng ngài dùng người bên dưới không đúng. Hãy đề phòng người dưới không giữ phận, cậy sức mà khinh miệt chủ nhân. Tượng hào đã như vậy, ngài nên đặc biệt lưu ý.
Người ấy cảm ơn rồi ra về. Sau nghe nói nhà ông ta thuê đến mấy chục người, nhưng nhiều người không làm được việc, nên chủ định giảm tiền công. Người dưới đều ôm lòng bất bình, kết bè đảng cướp tài sản nhà chủ, khiến gia đình chủ lâm vào cảnh khốn quẫn. Mọi việc hoàn toàn phù hợp với tượng hào.
Tượng truyện nói: “Bóc chân giường là diệt cái ở bên dưới.”
Giường là nơi người ta ngồi hoặc nằm. Quẻ này trên thực dưới hư, giường cũng trên thực dưới hư, nên lấy hình tượng ấy. Âm bóc dương đi từ dưới lên trên. Hào đầu ở dưới cùng, tượng chân giường, nên trước hết bóc ở chân. Giường đứng nhờ chân; chân bị bóc thì giường đổ, vì vậy là hung. “Diệt” là tiêu diệt, “trinh” là chính trực. Âm bóc dương tức tà diệt chính, tiểu nhân làm hại quân tử, nên nói “diệt chính thì hung”. Tượng truyện nói “diệt cái bên dưới”: xét về giường thì chân ở dưới, xét về hào thì hào đầu cũng ở dưới; đó là lúc Bác bắt đầu. Một thuyết cho rằng “trinh” là cái khung đỡ của giường, còn chữ “biện” theo Trình truyện là thân giường; đó cũng có thể là một cách giải thích. Du thị ngắt câu “bóc chân giường, diệt trinh” thành một cụm, cho rằng cố giữ vững mà không rối loạn thì tốt, còn biến đổi thì hung; đó lại là một cách hiểu khác.
【Dự đoán】
○ Hỏi vận thời: Hiện nay vận đang bị bóc mòn, hãy đề phòng bệnh ở chân.
○ Hỏi thương mại: Hàng hóa chất đống cần đề phòng phần đáy mục nát; nếu chở ra nước ngoài, đáy tàu có thể bị nước vào và hư hại.
○ Hỏi nhà cửa: Đề phòng móng cột và bậc cửa bị hư hại, có nguy cơ sắp đổ.
○ Hỏi chiến tranh: Đề phòng địch tấn công qua đường hầm.
○ Hỏi người đi xa: Có bệnh ở chân nên không thể trở về.
○ Hỏi bệnh: Đây là chứng thuộc kinh Thiếu âm ở chân; chính khí không thắng được tà khí, hung.
【Ví dụ】 Mùa đông năm Minh Trị thứ 17, một thương nhân bạc ngoại quốc quen biết đến nhờ xem vận khí. Gieo được quẻ Bác biến thành Di.
Đoán rằng: Bác bóc từ dưới lên trên; “bóc chân giường” là tượng bên dưới diệt bên trên, giống như nô bộc diệt chủ. Nay được hào đầu, biết rằng ngài dùng người bên dưới không đúng. Hãy đề phòng người dưới không giữ phận, cậy sức mà khinh miệt chủ nhân. Tượng hào đã như vậy, ngài nên đặc biệt lưu ý.
Người ấy cảm ơn rồi ra về. Sau nghe nói nhà ông ta thuê đến mấy chục người, nhưng nhiều người không làm được việc, nên chủ định giảm tiền công. Người dưới đều ôm lòng bất bình, kết bè đảng cướp tài sản nhà chủ, khiến gia đình chủ lâm vào cảnh khốn quẫn. Mọi việc hoàn toàn phù hợp với tượng hào.
Sáu ở ngôi hai: Bóc khung giường, diệt điều chính đáng, hung.
Sáu ở ngôi hai: Bóc khung giường, diệt điều chính đáng, hung.
Tượng truyện nói: “Bóc khung giường là chưa có ai cùng ứng trợ.”
“Biện” được Trình chú giải là “thân giường”, nằm trên chân giường và dưới mặt giường, là phần ngăn cách. Hào đầu bóc chân, hào hai bóc khung; âm đang dần tiến lên. Khi sự bóc lột đến khung, giường càng nguy hiểm. Tà thịnh diệt chính nên cái hung giống hào đầu. “Chưa có ai cùng ứng trợ” chỉ Thượng cửu: hào hai cùng hào đầu hợp tác làm ác, mưu bóc Thượng cửu; còn một dương cô độc ở trên chưa có ai ứng trợ. Tượng truyện đang cảnh báo Thượng cửu.
【Dự đoán】
○ Hỏi vận thời: Từ năm ngoái vận thế dần sa sút, bị người khác bóc lột, không thể biện bạch. Hung.
○ Hỏi thương mại: Hàng đã mua nhưng giá dần sụt, không thể thu lợi. Hung.
○ Hỏi nhà cửa: “Biện” cũng thông với “biến”, nghĩa là nhà ở nên nhanh chóng thay đổi, chuyển đi thì mới tránh được hung.
○ Hỏi người đi xa: Sắp xếp hành trang xong sẽ trở về.
○ Hỏi chiến tranh: Chưa có quân ứng cứu, không thể hành động; hành động thì hung.
○ Hỏi bệnh: Người bệnh đã nằm liệt giường, chưa có lương y; e rằng không chữa được. Hung.
○ Hỏi thai sản: Sinh con gái, khó nuôi lớn.
○ Hỏi đồ mất: Chưa thể lấy lại được.
【Ví dụ】 Một thân sĩ đến nhờ xem vận khí. Gieo được quẻ Bác biến thành Mông.
Đoán rằng: Quẻ này có năm hào âm bóc một hào dương nên gọi là Bác. Hào hai là âm ở ngôi âm, vốn ứng với hào năm và muốn cùng bóc hào trên. Nhưng hào năm là nhu ở ngôi dương, lại kề với hào trên, nên không tiếp tục bóc hào trên; hào hai sẽ cùng bóc hào năm. “Biện” là khung giường, tức hai bên giường. Vì vậy hào hai biểu hiện ý muốn bóc cả hai bên, không màng nghĩa lý, chỉ biết bóc người để lợi cho mình. Bóc theo cách ấy thì khó tránh khỏi hung. Do đó Tượng truyện nói “chưa có ai cùng ứng trợ”, ý rằng hạng người này ắt không thể có quan hệ tốt đẹp với ai.
Vị thân sĩ nghe xong, dường như có điều xúc động, rồi ra về. Sau nghe nói ông ta từng cho thân tộc vay một khoản tiền khổng lồ, nhưng không nghĩ đến việc báo đáp mà ngược lại còn muốn tiêu diệt họ. Thật là hết sức bất nghĩa. Lý của Dịch có thể âm thầm vạch rõ lòng gian của ông ta; sự linh hiển của nó thật đáng sợ.
Tượng truyện nói: “Bóc khung giường là chưa có ai cùng ứng trợ.”
“Biện” được Trình chú giải là “thân giường”, nằm trên chân giường và dưới mặt giường, là phần ngăn cách. Hào đầu bóc chân, hào hai bóc khung; âm đang dần tiến lên. Khi sự bóc lột đến khung, giường càng nguy hiểm. Tà thịnh diệt chính nên cái hung giống hào đầu. “Chưa có ai cùng ứng trợ” chỉ Thượng cửu: hào hai cùng hào đầu hợp tác làm ác, mưu bóc Thượng cửu; còn một dương cô độc ở trên chưa có ai ứng trợ. Tượng truyện đang cảnh báo Thượng cửu.
【Dự đoán】
○ Hỏi vận thời: Từ năm ngoái vận thế dần sa sút, bị người khác bóc lột, không thể biện bạch. Hung.
○ Hỏi thương mại: Hàng đã mua nhưng giá dần sụt, không thể thu lợi. Hung.
○ Hỏi nhà cửa: “Biện” cũng thông với “biến”, nghĩa là nhà ở nên nhanh chóng thay đổi, chuyển đi thì mới tránh được hung.
○ Hỏi người đi xa: Sắp xếp hành trang xong sẽ trở về.
○ Hỏi chiến tranh: Chưa có quân ứng cứu, không thể hành động; hành động thì hung.
○ Hỏi bệnh: Người bệnh đã nằm liệt giường, chưa có lương y; e rằng không chữa được. Hung.
○ Hỏi thai sản: Sinh con gái, khó nuôi lớn.
○ Hỏi đồ mất: Chưa thể lấy lại được.
【Ví dụ】 Một thân sĩ đến nhờ xem vận khí. Gieo được quẻ Bác biến thành Mông.
Đoán rằng: Quẻ này có năm hào âm bóc một hào dương nên gọi là Bác. Hào hai là âm ở ngôi âm, vốn ứng với hào năm và muốn cùng bóc hào trên. Nhưng hào năm là nhu ở ngôi dương, lại kề với hào trên, nên không tiếp tục bóc hào trên; hào hai sẽ cùng bóc hào năm. “Biện” là khung giường, tức hai bên giường. Vì vậy hào hai biểu hiện ý muốn bóc cả hai bên, không màng nghĩa lý, chỉ biết bóc người để lợi cho mình. Bóc theo cách ấy thì khó tránh khỏi hung. Do đó Tượng truyện nói “chưa có ai cùng ứng trợ”, ý rằng hạng người này ắt không thể có quan hệ tốt đẹp với ai.
Vị thân sĩ nghe xong, dường như có điều xúc động, rồi ra về. Sau nghe nói ông ta từng cho thân tộc vay một khoản tiền khổng lồ, nhưng không nghĩ đến việc báo đáp mà ngược lại còn muốn tiêu diệt họ. Thật là hết sức bất nghĩa. Lý của Dịch có thể âm thầm vạch rõ lòng gian của ông ta; sự linh hiển của nó thật đáng sợ.
Sáu ở ngôi ba: Bóc bỏ, không lỗi.
Sáu ở ngôi ba: Bóc bỏ, không lỗi.
Tượng truyện nói: “Bóc mà không lỗi là vì mất những kẻ ở trên và dưới.”
Âm ở ngôi dương và ứng với hào trên; tuy thuộc về nhóm âm nhưng lòng lại muốn giúp dương. Khi quần âm đang bóc dương, chỉ hào ba ứng với cái cứng. Vì vậy, tuy là tiểu nhân nhưng lại bảo toàn quân tử, nên được phán “không lỗi”, không bỏ qua điều thiện của nó. Tượng truyện nói “mất những kẻ trên dưới”, nghĩa là ở giữa các hào âm trên dưới mà một mình bỏ đảng theo chính đạo; đã mất phe đảng của mình nên nói “mất trên dưới”.
【Dự đoán】
○ Hỏi vận thời: Tuy vận không chính, nếu biết sửa đổi việc làm thì có thể tránh lỗi.
○ Hỏi thương mại: Cùng hội đều mong giá cao, riêng mình âm thầm bán tháo; tuy mất lòng đồng bạn nhưng lại một mình thu được lợi.
○ Hỏi nhà cửa: Dỡ rui ngói, san phẳng nền móng, bóc bỏ rồi sửa dựng lại thì không lỗi.
○ Hỏi chiến tranh: Đây là người có mưu lược nhất trong quân. Tuy không hội hợp với các đạo quân khác, tự mình tiến công vẫn có thể thắng. Không lỗi.
○ Hỏi bệnh: Nên dùng thuốc tiêu đạo hoặc công phạt; uống vào sẽ khỏi.
【Ví dụ】 Mùa đông năm Minh Trị thứ 17, một thương nhân bạc ngoại quốc ở Yokohama đến nhờ xem vận khí. Gieo được quẻ Bác biến thành Cấn.
Đoán rằng: Bác là quẻ núi sụp thành đất, nên gọi là Bác. Năm hào âm dần dần lớn lên, sắp bóc diệt một hào dương; Bác nghĩa là tước đoạt, bào mòn. Nay được hào ba. Hào ba là âm ở ngôi dương, ứng với một hào dương bên trên. Tuy cùng thuộc nhóm âm, nhưng không đồng chí với quần âm, nên nói “không lỗi”. Xét việc buôn bán, dù cùng mua cùng bán như mọi người, nếu tự mình nghĩ ra cách riêng, người khác bỏ thì mình lấy, người khác bán tháo thì mình mua vào, ắt sẽ thu được món lợi lớn. Xét riêng quẻ Bác, núi biến thành đất, cho thấy giá cả hiện đang cao như núi có thể đột nhiên sụt thấp như đất. Người xem quẻ nên lưu ý.
Sau đó có người đến cảm tạ và nói: “Lần này vì việc Triều Tiên, bạc ngoại quốc tăng giá vọt. Tôi tin điều lời dự đoán Kinh Dịch đã nói, liền bán ở giá cao, trong chốc lát thu được mấy trăm nghìn yên. Lời dự đoán Kinh Dịch thật tinh diệu, sâu xa đến mức không thể dò lường như vậy; thật khâm phục, thật khâm phục!”
Tượng truyện nói: “Bóc mà không lỗi là vì mất những kẻ ở trên và dưới.”
Âm ở ngôi dương và ứng với hào trên; tuy thuộc về nhóm âm nhưng lòng lại muốn giúp dương. Khi quần âm đang bóc dương, chỉ hào ba ứng với cái cứng. Vì vậy, tuy là tiểu nhân nhưng lại bảo toàn quân tử, nên được phán “không lỗi”, không bỏ qua điều thiện của nó. Tượng truyện nói “mất những kẻ trên dưới”, nghĩa là ở giữa các hào âm trên dưới mà một mình bỏ đảng theo chính đạo; đã mất phe đảng của mình nên nói “mất trên dưới”.
【Dự đoán】
○ Hỏi vận thời: Tuy vận không chính, nếu biết sửa đổi việc làm thì có thể tránh lỗi.
○ Hỏi thương mại: Cùng hội đều mong giá cao, riêng mình âm thầm bán tháo; tuy mất lòng đồng bạn nhưng lại một mình thu được lợi.
○ Hỏi nhà cửa: Dỡ rui ngói, san phẳng nền móng, bóc bỏ rồi sửa dựng lại thì không lỗi.
○ Hỏi chiến tranh: Đây là người có mưu lược nhất trong quân. Tuy không hội hợp với các đạo quân khác, tự mình tiến công vẫn có thể thắng. Không lỗi.
○ Hỏi bệnh: Nên dùng thuốc tiêu đạo hoặc công phạt; uống vào sẽ khỏi.
【Ví dụ】 Mùa đông năm Minh Trị thứ 17, một thương nhân bạc ngoại quốc ở Yokohama đến nhờ xem vận khí. Gieo được quẻ Bác biến thành Cấn.
Đoán rằng: Bác là quẻ núi sụp thành đất, nên gọi là Bác. Năm hào âm dần dần lớn lên, sắp bóc diệt một hào dương; Bác nghĩa là tước đoạt, bào mòn. Nay được hào ba. Hào ba là âm ở ngôi dương, ứng với một hào dương bên trên. Tuy cùng thuộc nhóm âm, nhưng không đồng chí với quần âm, nên nói “không lỗi”. Xét việc buôn bán, dù cùng mua cùng bán như mọi người, nếu tự mình nghĩ ra cách riêng, người khác bỏ thì mình lấy, người khác bán tháo thì mình mua vào, ắt sẽ thu được món lợi lớn. Xét riêng quẻ Bác, núi biến thành đất, cho thấy giá cả hiện đang cao như núi có thể đột nhiên sụt thấp như đất. Người xem quẻ nên lưu ý.
Sau đó có người đến cảm tạ và nói: “Lần này vì việc Triều Tiên, bạc ngoại quốc tăng giá vọt. Tôi tin điều lời dự đoán Kinh Dịch đã nói, liền bán ở giá cao, trong chốc lát thu được mấy trăm nghìn yên. Lời dự đoán Kinh Dịch thật tinh diệu, sâu xa đến mức không thể dò lường như vậy; thật khâm phục, thật khâm phục!”
Hào Lục tứ: Lột giường đến da, hung.
Hào Lục tứ: Lột giường đến da, hung.
Tượng truyện nói: “Lột giường đến da” là tai họa đã kề cận rồi.
Tai họa của quẻ Bác nảy mầm từ hào đầu; đến hào bốn thì dần dần áp sát, càng lúc càng gần. Hào bốn là âm ở ngôi âm, cùng hào đầu và hào hai làm điều xấu, hỗ trợ lẫn nhau. Hào đầu và hào hai ở nội quái; nội ngoại phân cách, giường ngăn trên dưới, lại cách xa hào thượng, nên sự lột bóc chỉ đến “chân” và “khung giường”. Hào bốn cùng quái với hào thượng, càng gần thì sự lột bóc càng dữ, vì vậy trực tiếp chạm đến “da”. Xét theo thứ tự các hào, hào đầu là chân giường, hào hai là khung giường, hào ba là thân giường, hào bốn là thân người nằm trên giường. Quẻ Cấn tượng ngón tay và mỏ, có hình tượng thân người, nên nói: “Lột giường đến da, hung.” Tượng truyện nói “tai họa đã kề cận” là vì sự lột bóc đã đến da, tai họa đã đến thân mình. Bởi vậy nói “tai họa đã kề cận”, quả là một dương đang lâm nguy. Bác nghĩa là tiểu nhân lột bỏ quân tử, vốn phải là điềm hung cho quân tử. Nhưng ở ba hào đầu, hai và bốn, không nói “quân tử hung” mà chỉ nói chung là “hung”. Điều đó cho thấy sự nguy hại của Bác có thể phá nước, mất nhà; quân tử tất nhiên gặp hung, mà tiểu nhân cũng khó tránh hung. Vì thế tượng truyện gọi chung là “hung”; ý nghĩa thật tinh vi! Một thuyết đọc “da” là chiếu giường, tức ván giường; đó cũng là một cách giải thích.
【Dự đoán】
○ Hỏi thời vận: Vận thế hiện nay rất xấu, e có nguy cơ thân thể bị thương.
○ Hỏi thương mại: E tổn hao quá lớn, lại phải đề phòng tai họa bất ngờ.
○ Hỏi gia trạch: Nhà này tất sẽ đổ nát không thể ở được, người cư trú cũng thưa thớt; cần đề phòng sụp đổ.
○ Hỏi chiến tranh: E chủ tướng gặp tai họa.
○ Hỏi bệnh tật: Hung.
○ Hỏi thai sản: Sinh con gái; sản phụ cũng có thể gặp nguy hiểm.
【Ví dụ】Một thương nhân giàu có đến xin đoán vận khí, được quẻ Bác biến sang quẻ Tấn.
Đoán rằng: Tai họa của quẻ Bác từ xa đến gần. Khi còn ở xa thì tai họa nhỏ, vẫn có thể tránh; đến lúc kề cận thì dù tránh cũng khó thoát. Nay được hào bốn; hào bốn cùng quái với hào thượng, tai họa đã ở ngay trước mắt. Lời “lột giường đến da” nghĩa là sự lột bóc đã chạm đến da thịt. Suy xét nguồn gốc tai họa, biết chắc nó liên quan đến người cùng sống dưới một mái nhà với ngài, lại là người được đối đãi như người thân cận. Có thể tế tổ, cầu thần để mong tránh họa, nhưng e rằng cũng khó bảo toàn. Ngài nên mau chóng tính kế chuyển đi nơi khác để lánh cư. Ngoài ra, vì tượng quẻ đã hung, cần xem cả diện mạo. Nếu giữa hai mày xuất hiện khí đen đỏ, hoặc trên thiên đình ở trán hiện một vòng đỏ nhỏ, thì ắt khó tránh họa. Nay may nhờ sắc mặt ngài tươi tốt, không lộ hình tai họa; nếu lánh sang nơi khác, có lẽ có thể tránh được.
Ông họ Mỗ nghe vậy vô cùng kinh hãi, bèn lánh cư ở Thang Bản, Tương Châu. Không ngờ một người bạn làm ăn đi lên miền Bắc buôn gạo, đánh cược vào thị trường gạo ở Osaka và chịu tổn thất vô cùng lớn. Người bạn này vốn thật thà, lại được ông Mỗ thân cận, nên ông giao cho hàng vạn lượng vàng mà chưa từng nghi ngờ. Nay gặp khoản hao tổn lớn ấy, người bạn bỗng nảy sinh mưu gian, giấu tài sản với chủ, liều lấy cái chết, đi tạ tội khắp họ hàng và bằng hữu. Vì sự việc phát sinh trong tình thế bất đắc dĩ nên cũng không truy cứu thêm. Lời Kinh Dịch đã chỉ rõ như thế, há có thể không thận trọng sao!
Tượng truyện nói: “Lột giường đến da” là tai họa đã kề cận rồi.
Tai họa của quẻ Bác nảy mầm từ hào đầu; đến hào bốn thì dần dần áp sát, càng lúc càng gần. Hào bốn là âm ở ngôi âm, cùng hào đầu và hào hai làm điều xấu, hỗ trợ lẫn nhau. Hào đầu và hào hai ở nội quái; nội ngoại phân cách, giường ngăn trên dưới, lại cách xa hào thượng, nên sự lột bóc chỉ đến “chân” và “khung giường”. Hào bốn cùng quái với hào thượng, càng gần thì sự lột bóc càng dữ, vì vậy trực tiếp chạm đến “da”. Xét theo thứ tự các hào, hào đầu là chân giường, hào hai là khung giường, hào ba là thân giường, hào bốn là thân người nằm trên giường. Quẻ Cấn tượng ngón tay và mỏ, có hình tượng thân người, nên nói: “Lột giường đến da, hung.” Tượng truyện nói “tai họa đã kề cận” là vì sự lột bóc đã đến da, tai họa đã đến thân mình. Bởi vậy nói “tai họa đã kề cận”, quả là một dương đang lâm nguy. Bác nghĩa là tiểu nhân lột bỏ quân tử, vốn phải là điềm hung cho quân tử. Nhưng ở ba hào đầu, hai và bốn, không nói “quân tử hung” mà chỉ nói chung là “hung”. Điều đó cho thấy sự nguy hại của Bác có thể phá nước, mất nhà; quân tử tất nhiên gặp hung, mà tiểu nhân cũng khó tránh hung. Vì thế tượng truyện gọi chung là “hung”; ý nghĩa thật tinh vi! Một thuyết đọc “da” là chiếu giường, tức ván giường; đó cũng là một cách giải thích.
【Dự đoán】
○ Hỏi thời vận: Vận thế hiện nay rất xấu, e có nguy cơ thân thể bị thương.
○ Hỏi thương mại: E tổn hao quá lớn, lại phải đề phòng tai họa bất ngờ.
○ Hỏi gia trạch: Nhà này tất sẽ đổ nát không thể ở được, người cư trú cũng thưa thớt; cần đề phòng sụp đổ.
○ Hỏi chiến tranh: E chủ tướng gặp tai họa.
○ Hỏi bệnh tật: Hung.
○ Hỏi thai sản: Sinh con gái; sản phụ cũng có thể gặp nguy hiểm.
【Ví dụ】Một thương nhân giàu có đến xin đoán vận khí, được quẻ Bác biến sang quẻ Tấn.
Đoán rằng: Tai họa của quẻ Bác từ xa đến gần. Khi còn ở xa thì tai họa nhỏ, vẫn có thể tránh; đến lúc kề cận thì dù tránh cũng khó thoát. Nay được hào bốn; hào bốn cùng quái với hào thượng, tai họa đã ở ngay trước mắt. Lời “lột giường đến da” nghĩa là sự lột bóc đã chạm đến da thịt. Suy xét nguồn gốc tai họa, biết chắc nó liên quan đến người cùng sống dưới một mái nhà với ngài, lại là người được đối đãi như người thân cận. Có thể tế tổ, cầu thần để mong tránh họa, nhưng e rằng cũng khó bảo toàn. Ngài nên mau chóng tính kế chuyển đi nơi khác để lánh cư. Ngoài ra, vì tượng quẻ đã hung, cần xem cả diện mạo. Nếu giữa hai mày xuất hiện khí đen đỏ, hoặc trên thiên đình ở trán hiện một vòng đỏ nhỏ, thì ắt khó tránh họa. Nay may nhờ sắc mặt ngài tươi tốt, không lộ hình tai họa; nếu lánh sang nơi khác, có lẽ có thể tránh được.
Ông họ Mỗ nghe vậy vô cùng kinh hãi, bèn lánh cư ở Thang Bản, Tương Châu. Không ngờ một người bạn làm ăn đi lên miền Bắc buôn gạo, đánh cược vào thị trường gạo ở Osaka và chịu tổn thất vô cùng lớn. Người bạn này vốn thật thà, lại được ông Mỗ thân cận, nên ông giao cho hàng vạn lượng vàng mà chưa từng nghi ngờ. Nay gặp khoản hao tổn lớn ấy, người bạn bỗng nảy sinh mưu gian, giấu tài sản với chủ, liều lấy cái chết, đi tạ tội khắp họ hàng và bằng hữu. Vì sự việc phát sinh trong tình thế bất đắc dĩ nên cũng không truy cứu thêm. Lời Kinh Dịch đã chỉ rõ như thế, há có thể không thận trọng sao!
Hào Lục ngũ: Xâu cá thành chuỗi, lấy cung nhân mà được sủng ái, không gì bất lợi.
Hào Lục ngũ: Xâu cá thành chuỗi, lấy cung nhân mà được sủng ái, không gì bất lợi.
Tượng truyện nói: “Lấy cung nhân mà được sủng ái” là cuối cùng không có lỗi trách.
Hào năm là ngôi tôn quý. Âm ở ngôi dương, lại kề bên hào thượng, nên biết quần âm đang ép lên, một dương đã nguy. Không thể lột thêm nữa, âm bèn tính kế bảo hộ dương. Dùng dương chế âm thì âm đông dương cô, ắt không chịu khuất phục; chi bằng dẫn quần âm theo dương. “Cá” và “cung nhân” đều là tượng âm. “Xâu cá thành chuỗi” tức dẫn nhiều âm kết thành một chuỗi; “lấy cung nhân mà được sủng ái” tức làm cung nhân mà nhận ân sủng của một dương. Một dương được khỏi Bác thì quần âm cũng khỏi hung, nên nói: “Xâu cá thành chuỗi, lấy cung nhân mà được sủng ái, không gì bất lợi.” Tượng truyện nói “cuối cùng không có lỗi trách”. Hào Lục ngũ là người đứng đầu quần âm, có thể dẫn đám tiểu nhân khiến chúng kính sợ và phục tùng quân tử. Quả lớn được bảo tồn là nhờ sức của hào năm, nên nói “cuối cùng không có lỗi trách”. Bác là quần âm đều muốn lột dương; chỉ có âm hào năm ở ngôi dương mới có thể khéo léo bảo hộ một dương. Hào đầu là dương ở ngôi âm, chỉ biết có Bác. Tai họa của Bác thật sự khởi từ hào đầu, vì hào đầu thấp hèn, không phải hào Cửu có lòng nhân.
【Dự đoán】
○ Hỏi thời vận: Vận thế hiện nay sáng sủa, mọi việc thuận lợi, không gì bất lợi.
○ Hỏi thương mại: Có thể thu lợi đầy kho, hàng vạn; kinh doanh hải sản vùng biển Bắc đặc biệt tốt.
○ Hỏi gia trạch: Có tượng phụ nữ làm chủ việc nhà.
○ Hỏi chiến tranh: Phải dùng kế ly gián quân địch thì mới có thể giành thắng lợi.
○ Hỏi bệnh tật: Đây là chứng âm hư; cần biết tự chăm sóc, vẫn có thể không đáng lo.
○ Hỏi người đi xa: Có người được sủng ái ở bên ngoài, ắt sẽ dẫn bạn đồng hành trở về.
○ Hỏi về thai sản: Sinh con gái.
【Ví dụ】Ông Mori Jotaro ở Sakai-cho, Yokohama, là thư ký cho một thương nhân người Anh. Mùa xuân năm Minh Trị thứ 14, ông đau trong bụng; mời các thầy thuốc nội ngoại khoa khám và uống thuốc nhưng không hiệu quả, cơn đau càng dữ. Mẹ ông nhờ tôi đoán, được quẻ Bác biến sang quẻ Quán.
Đoán rằng: Bác nghĩa là bong rụng. Đến hào thượng thì một dương sắp tận, có tượng tinh thần tiêu diệt. Nay được hào năm, nếu nhanh chóng chữa trị thì vẫn có thể từ trăm phần chết tìm được một phần sống. Hào từ nói: “Xâu cá thành chuỗi, lấy cung nhân mà được sủng ái.” “Quán” nghĩa là xuyên qua, tức dùng kim đâm vật; ý nói nên dùng kim châm vào huyệt. Tôi không thông y đạo, cũng không biết châm cứu có thích hợp hay không, chỉ nói theo tượng của Kinh Dịch mà thôi. Hãy thử dùng châm cứu điều trị.
Mẹ ông nói: “Ở Tokyo có một nhà châm cứu tên Wakamiya, ở gần nhà anh. Có thể mời ông ấy đến chữa.” Tôi nói: “Hào từ nói ‘lấy cung nhân mà được sủng ái’; người ấy lại đúng họ Wakamiya, thật hợp đến kỳ lạ. Nên mau mời đến.” Mẹ ông về liền mời ông Wakamiya đến khám. Ông Wakamiya đến, trước hết xoa nắn tay chân bệnh nhân rồi nghe tình trạng bệnh. Như có điều gì cảm ứng, một lát sau ông nói: “Đây là chứng bệnh tôi từng gặp. Chậm thêm nữa e rằng không còn kịp chữa!” Ông lập tức châm cứu. Sau hai, ba giờ, bụng phát ra tiếng sôi như sấm, là điềm sắp khỏi. Nếu sau khi châm mà bụng không sôi, thì thuật chữa cũng không thể phát huy; nhưng châm xong quả nhiên bụng sôi. Cơn khổ sở bỗng tiêu tan, vài ngày sau thì khỏi hẳn. Đạo lý tinh vi của Kinh Dịch quả có thể nói là không gì nhỏ bé mà không hiển lộ.
Tôi thường kể quẻ này cho ông Nakamura Keiu nghe. Ông rất tán thưởng, nói: “Dùng hào từ ‘xâu cá thành chuỗi’ để ứng vào việc châm cứu là điều người khác không thể làm được. Lời hoạt đoán của ông thật đáng kính phục, đáng kính phục! Hơn nữa, thầy thuốc lại đúng họ Wakamiya, quả là kỳ lạ. Tinh vi của Kinh Dịch thật đến mức ấy!”
【Ví dụ】Ngày 28 tháng 3 năm Minh Trị thứ 32, đoán việc trời nắng hay mưa.
Sau cuộc Duy Tân, tôi từng thấy một tượng thánh cũ được trưng bày tại hội chợ triển lãm; đó là việc cực kỳ bất kính. Vì vậy tôi xây một thánh miếu trên núi Taikō, hằng năm vào ngày đông chí đều đoán việc quốc gia tại điện ấy. Tướng quốc Sanjō đến xem và ban cho tấm biển “Thần Dịch Đường”. Từ đó, mỗi năm vào ngày mồng 8 tháng 4 đều cử hành lễ tế. Năm ấy e rằng gặp mùa mưa, tôi lập một quẻ để đoán trời nắng hay mưa, được quẻ Bác biến sang quẻ Quán.
Hào từ nói: “Hào Lục ngũ: Xâu cá thành chuỗi, lấy cung nhân mà được sủng ái, không gì bất lợi.”
Tượng truyện nói: “Lấy cung nhân mà được sủng ái, cuối cùng không có lỗi trách.”
Đoán rằng: Toàn quẻ không có tượng nước, nên biết sẽ không mưa. Hào năm biến thì thành quẻ Tốn, chỉ có gió mà thôi. Hơn nữa, quẻ Quán là quẻ tế lễ, rất hợp với lễ hội.
Đến kỳ, quả nhiên trời quang mây tạnh; ba giờ chiều có gió nhẹ. Tôi e rằng các nhà chuyên đoán thiên tượng sẽ không có cách nào kiểm chứng được.
Trong các cuộc đoán nắng mưa, khi hào thượng của quẻ Tiểu Súc biến, ắt gió ngừng rồi chuyển thành mưa. Thoán truyện của quẻ ấy nói: “Mây dày không mưa”; đến đây thì nói: “Đã mưa rồi.” Suy theo lý của hào: trên mặt quẻ có nước thì đoán mưa; nước biến thì đoán mưa ngừng. Lấy nội quái làm trước buổi trưa, ngoại quái làm sau buổi trưa; đối với gió cũng như vậy. Hỏa công ở Xích Bích của Khổng Minh cũng dựa trên ý này.
Tượng truyện nói: “Lấy cung nhân mà được sủng ái” là cuối cùng không có lỗi trách.
Hào năm là ngôi tôn quý. Âm ở ngôi dương, lại kề bên hào thượng, nên biết quần âm đang ép lên, một dương đã nguy. Không thể lột thêm nữa, âm bèn tính kế bảo hộ dương. Dùng dương chế âm thì âm đông dương cô, ắt không chịu khuất phục; chi bằng dẫn quần âm theo dương. “Cá” và “cung nhân” đều là tượng âm. “Xâu cá thành chuỗi” tức dẫn nhiều âm kết thành một chuỗi; “lấy cung nhân mà được sủng ái” tức làm cung nhân mà nhận ân sủng của một dương. Một dương được khỏi Bác thì quần âm cũng khỏi hung, nên nói: “Xâu cá thành chuỗi, lấy cung nhân mà được sủng ái, không gì bất lợi.” Tượng truyện nói “cuối cùng không có lỗi trách”. Hào Lục ngũ là người đứng đầu quần âm, có thể dẫn đám tiểu nhân khiến chúng kính sợ và phục tùng quân tử. Quả lớn được bảo tồn là nhờ sức của hào năm, nên nói “cuối cùng không có lỗi trách”. Bác là quần âm đều muốn lột dương; chỉ có âm hào năm ở ngôi dương mới có thể khéo léo bảo hộ một dương. Hào đầu là dương ở ngôi âm, chỉ biết có Bác. Tai họa của Bác thật sự khởi từ hào đầu, vì hào đầu thấp hèn, không phải hào Cửu có lòng nhân.
【Dự đoán】
○ Hỏi thời vận: Vận thế hiện nay sáng sủa, mọi việc thuận lợi, không gì bất lợi.
○ Hỏi thương mại: Có thể thu lợi đầy kho, hàng vạn; kinh doanh hải sản vùng biển Bắc đặc biệt tốt.
○ Hỏi gia trạch: Có tượng phụ nữ làm chủ việc nhà.
○ Hỏi chiến tranh: Phải dùng kế ly gián quân địch thì mới có thể giành thắng lợi.
○ Hỏi bệnh tật: Đây là chứng âm hư; cần biết tự chăm sóc, vẫn có thể không đáng lo.
○ Hỏi người đi xa: Có người được sủng ái ở bên ngoài, ắt sẽ dẫn bạn đồng hành trở về.
○ Hỏi về thai sản: Sinh con gái.
【Ví dụ】Ông Mori Jotaro ở Sakai-cho, Yokohama, là thư ký cho một thương nhân người Anh. Mùa xuân năm Minh Trị thứ 14, ông đau trong bụng; mời các thầy thuốc nội ngoại khoa khám và uống thuốc nhưng không hiệu quả, cơn đau càng dữ. Mẹ ông nhờ tôi đoán, được quẻ Bác biến sang quẻ Quán.
Đoán rằng: Bác nghĩa là bong rụng. Đến hào thượng thì một dương sắp tận, có tượng tinh thần tiêu diệt. Nay được hào năm, nếu nhanh chóng chữa trị thì vẫn có thể từ trăm phần chết tìm được một phần sống. Hào từ nói: “Xâu cá thành chuỗi, lấy cung nhân mà được sủng ái.” “Quán” nghĩa là xuyên qua, tức dùng kim đâm vật; ý nói nên dùng kim châm vào huyệt. Tôi không thông y đạo, cũng không biết châm cứu có thích hợp hay không, chỉ nói theo tượng của Kinh Dịch mà thôi. Hãy thử dùng châm cứu điều trị.
Mẹ ông nói: “Ở Tokyo có một nhà châm cứu tên Wakamiya, ở gần nhà anh. Có thể mời ông ấy đến chữa.” Tôi nói: “Hào từ nói ‘lấy cung nhân mà được sủng ái’; người ấy lại đúng họ Wakamiya, thật hợp đến kỳ lạ. Nên mau mời đến.” Mẹ ông về liền mời ông Wakamiya đến khám. Ông Wakamiya đến, trước hết xoa nắn tay chân bệnh nhân rồi nghe tình trạng bệnh. Như có điều gì cảm ứng, một lát sau ông nói: “Đây là chứng bệnh tôi từng gặp. Chậm thêm nữa e rằng không còn kịp chữa!” Ông lập tức châm cứu. Sau hai, ba giờ, bụng phát ra tiếng sôi như sấm, là điềm sắp khỏi. Nếu sau khi châm mà bụng không sôi, thì thuật chữa cũng không thể phát huy; nhưng châm xong quả nhiên bụng sôi. Cơn khổ sở bỗng tiêu tan, vài ngày sau thì khỏi hẳn. Đạo lý tinh vi của Kinh Dịch quả có thể nói là không gì nhỏ bé mà không hiển lộ.
Tôi thường kể quẻ này cho ông Nakamura Keiu nghe. Ông rất tán thưởng, nói: “Dùng hào từ ‘xâu cá thành chuỗi’ để ứng vào việc châm cứu là điều người khác không thể làm được. Lời hoạt đoán của ông thật đáng kính phục, đáng kính phục! Hơn nữa, thầy thuốc lại đúng họ Wakamiya, quả là kỳ lạ. Tinh vi của Kinh Dịch thật đến mức ấy!”
【Ví dụ】Ngày 28 tháng 3 năm Minh Trị thứ 32, đoán việc trời nắng hay mưa.
Sau cuộc Duy Tân, tôi từng thấy một tượng thánh cũ được trưng bày tại hội chợ triển lãm; đó là việc cực kỳ bất kính. Vì vậy tôi xây một thánh miếu trên núi Taikō, hằng năm vào ngày đông chí đều đoán việc quốc gia tại điện ấy. Tướng quốc Sanjō đến xem và ban cho tấm biển “Thần Dịch Đường”. Từ đó, mỗi năm vào ngày mồng 8 tháng 4 đều cử hành lễ tế. Năm ấy e rằng gặp mùa mưa, tôi lập một quẻ để đoán trời nắng hay mưa, được quẻ Bác biến sang quẻ Quán.
Hào từ nói: “Hào Lục ngũ: Xâu cá thành chuỗi, lấy cung nhân mà được sủng ái, không gì bất lợi.”
Tượng truyện nói: “Lấy cung nhân mà được sủng ái, cuối cùng không có lỗi trách.”
Đoán rằng: Toàn quẻ không có tượng nước, nên biết sẽ không mưa. Hào năm biến thì thành quẻ Tốn, chỉ có gió mà thôi. Hơn nữa, quẻ Quán là quẻ tế lễ, rất hợp với lễ hội.
Đến kỳ, quả nhiên trời quang mây tạnh; ba giờ chiều có gió nhẹ. Tôi e rằng các nhà chuyên đoán thiên tượng sẽ không có cách nào kiểm chứng được.
Trong các cuộc đoán nắng mưa, khi hào thượng của quẻ Tiểu Súc biến, ắt gió ngừng rồi chuyển thành mưa. Thoán truyện của quẻ ấy nói: “Mây dày không mưa”; đến đây thì nói: “Đã mưa rồi.” Suy theo lý của hào: trên mặt quẻ có nước thì đoán mưa; nước biến thì đoán mưa ngừng. Lấy nội quái làm trước buổi trưa, ngoại quái làm sau buổi trưa; đối với gió cũng như vậy. Hỏa công ở Xích Bích của Khổng Minh cũng dựa trên ý này.
Hào Thượng cửu: Quả lớn không bị ăn. Quân tử được xe; tiểu nhân lột bỏ am nhà.
Hào Thượng cửu: Quả lớn không bị ăn. Quân tử được xe; tiểu nhân lột bỏ am nhà.
Tượng truyện nói: “Quân tử được xe” là dân chúng chở nâng. “Tiểu nhân lột bỏ am nhà” là cuối cùng không thể được dùng.
Quẻ Cấn tượng quả, quả ở trên cây, nên hào thượng có tượng quả lớn. Cấn cũng có nghĩa là dừng, vì thế nói “quả lớn không bị ăn”. “Xe” là đất; đất chở muôn vật. “Được xe” là được dân chúng nâng đỡ, chuyên chở. “Am” là nhà dùng để che chở người; “lột am” là không còn chỗ che thân. Hào này có một dương ở trên, ví như quả lớn chỉ còn một quả, vượt cao ra ngoài quẻ, quần âm không thể gặm ăn, nên nói “quả lớn không bị ăn”. Xét vì sao không bị ăn: theo đạo trời, không có lẽ tất cả dương đều tiêu diệt, chỉ còn quần âm. Xét việc người, cũng không có lý quân tử cùng chết hết, chỉ tiểu nhân tồn tại. Giữa trời đất há có thể một ngày không có người thiện sao? Bác ứng với tháng mười, đúng lúc muôn cây rụng lá; quả lớn vẫn còn trên ngọn, trong quả có hạt đủ để nảy mầm trở lại. Đó là tượng Bác chưa tận mà dương đã phục sinh. Hơn nữa, Bác đến cực thì loạn; loạn đến cực thì người ta mong trị. Vì vậy lòng người yêu mến và nâng đỡ quân tử, gọi là “quân tử được xe”. Tiểu nhân lột quân tử, cuối cùng tự mất chỗ che chở, nên nói “tiểu nhân lột am”. Tượng truyện nói: “Quân tử được xe, dân chúng chở nâng. Tiểu nhân lột am, cuối cùng không thể dùng.” Đức và ân trạch của quân tử lưu truyền lâu dài, nên dân ắt nâng đỡ; dấu vết xấu xa của tiểu nhân lộ rõ, nên “cuối cùng không thể dùng”. Hào này biến thành quẻ Khôn, là tượng cuối cùng không thể dùng.
【Dự đoán】
○ Hỏi thời vận: Vận thế hiện nay suy vi; một năm sau sẽ gặp vận tốt.
○ Hỏi thương mại: Người bán vẫn được chút lợi; người mua ắt tổn hao nhiều.
○ Hỏi gia trạch: Nhà trung hậu vẫn còn dư phúc; kẻ khắc bạc dựng cơ nghiệp e có họa tường vách, nhà cửa sụp đổ.
○ Hỏi chiến tranh: Bên phòng thủ không lỗi; bên tấn công ắt thất bại.
○ Hỏi bệnh tật: Có điều đáng lo là ăn uống không vào.
○ Hỏi thai sản: Sinh con trai, là con trai độc nhất.
【Ví dụ】Năm Minh Trị thứ 23, vì quốc gia tôi gieo quẻ về Viện Nguyên lão, được quẻ Bác biến sang quẻ Khôn.
Đoán rằng: Bác đến Thượng cửu thì sự lột bóc sắp tận, còn lại chẳng bao nhiêu. Phải chăng Viện Nguyên lão sẽ bị bãi bỏ? Khi ấy đang vào thời kỳ Quốc hội hưng khởi; các nghị quan của Viện Nguyên lão phần lớn trở thành nghị viên Quý tộc viện hoặc cố vấn Cơ mật viện, xét về tận tâm với quốc sự thì như nhau, nên Viện Nguyên lão đương nhiên có thể bị bãi bỏ. Việc bãi bỏ vốn có thể suy ra, nhưng tượng của Kinh Dịch đã báo rõ từ trước, nên ghi thêm ở đây.
Tượng truyện nói: “Quân tử được xe” là dân chúng chở nâng. “Tiểu nhân lột bỏ am nhà” là cuối cùng không thể được dùng.
Quẻ Cấn tượng quả, quả ở trên cây, nên hào thượng có tượng quả lớn. Cấn cũng có nghĩa là dừng, vì thế nói “quả lớn không bị ăn”. “Xe” là đất; đất chở muôn vật. “Được xe” là được dân chúng nâng đỡ, chuyên chở. “Am” là nhà dùng để che chở người; “lột am” là không còn chỗ che thân. Hào này có một dương ở trên, ví như quả lớn chỉ còn một quả, vượt cao ra ngoài quẻ, quần âm không thể gặm ăn, nên nói “quả lớn không bị ăn”. Xét vì sao không bị ăn: theo đạo trời, không có lẽ tất cả dương đều tiêu diệt, chỉ còn quần âm. Xét việc người, cũng không có lý quân tử cùng chết hết, chỉ tiểu nhân tồn tại. Giữa trời đất há có thể một ngày không có người thiện sao? Bác ứng với tháng mười, đúng lúc muôn cây rụng lá; quả lớn vẫn còn trên ngọn, trong quả có hạt đủ để nảy mầm trở lại. Đó là tượng Bác chưa tận mà dương đã phục sinh. Hơn nữa, Bác đến cực thì loạn; loạn đến cực thì người ta mong trị. Vì vậy lòng người yêu mến và nâng đỡ quân tử, gọi là “quân tử được xe”. Tiểu nhân lột quân tử, cuối cùng tự mất chỗ che chở, nên nói “tiểu nhân lột am”. Tượng truyện nói: “Quân tử được xe, dân chúng chở nâng. Tiểu nhân lột am, cuối cùng không thể dùng.” Đức và ân trạch của quân tử lưu truyền lâu dài, nên dân ắt nâng đỡ; dấu vết xấu xa của tiểu nhân lộ rõ, nên “cuối cùng không thể dùng”. Hào này biến thành quẻ Khôn, là tượng cuối cùng không thể dùng.
【Dự đoán】
○ Hỏi thời vận: Vận thế hiện nay suy vi; một năm sau sẽ gặp vận tốt.
○ Hỏi thương mại: Người bán vẫn được chút lợi; người mua ắt tổn hao nhiều.
○ Hỏi gia trạch: Nhà trung hậu vẫn còn dư phúc; kẻ khắc bạc dựng cơ nghiệp e có họa tường vách, nhà cửa sụp đổ.
○ Hỏi chiến tranh: Bên phòng thủ không lỗi; bên tấn công ắt thất bại.
○ Hỏi bệnh tật: Có điều đáng lo là ăn uống không vào.
○ Hỏi thai sản: Sinh con trai, là con trai độc nhất.
【Ví dụ】Năm Minh Trị thứ 23, vì quốc gia tôi gieo quẻ về Viện Nguyên lão, được quẻ Bác biến sang quẻ Khôn.
Đoán rằng: Bác đến Thượng cửu thì sự lột bóc sắp tận, còn lại chẳng bao nhiêu. Phải chăng Viện Nguyên lão sẽ bị bãi bỏ? Khi ấy đang vào thời kỳ Quốc hội hưng khởi; các nghị quan của Viện Nguyên lão phần lớn trở thành nghị viên Quý tộc viện hoặc cố vấn Cơ mật viện, xét về tận tâm với quốc sự thì như nhau, nên Viện Nguyên lão đương nhiên có thể bị bãi bỏ. Việc bãi bỏ vốn có thể suy ra, nhưng tượng của Kinh Dịch đã báo rõ từ trước, nên ghi thêm ở đây.