Cao Đảo Dịch Đoán · Quẻ 27 Núi trên Sấm, quẻ Di. Di: giữ chính thì tốt lành. Xem sự nuôi dưỡng, tự mình tìm cái thực cho miệng.

27　Núi trên Sấm, quẻ Di

“Di”［129］được cấu tạo từ bộ phận chỉ bề tôi và đầu; “bề tôi” là dạng chữ gốc của chữ Di. “Đầu” vốn chỉ cái đầu; chữ này gồm miệng và số một. Một tượng cho lưỡi, mang nghĩa nuôi dưỡng. Thể quẻ có Cấn ở trên, Chấn ở dưới: Cấn là núi, Chấn là sấm. Sấm động, núi dừng. Hai hào dương ở trên và dưới quẻ tượng trưng cho môi trên và môi dưới; bốn hào âm bên trong tượng trưng cho sự trống rỗng tìm thức ăn. Di mở ra mà không khép, giống dáng tìm thức ăn, nên có thể thấy tượng dương Chấn chuyển động xuống để ăn. Cấn chủ sự dừng, mà dừng là tượng của quan sát. Tuy nhiên Chấn không tự mình vận động, mà chuyển động trong sự gắn kết với Cấn. Nếu Cấn không dừng ở trên, Chấn dù muốn động cũng không thể động. Vì vậy chủ lực của Di là Cấn. Trên dưới đầy đặc, giữa trống rỗng; chuyển động mà có thể dừng, gọi là Di. Đó là lý do quẻ này mang tên Di.

Di: giữ chính thì tốt lành. Xem sự nuôi dưỡng, tự mình tìm cái thực cho miệng.



▲　Chữ Di trên văn tự kim văn



▲　Chữ Di thể triện

Tự quái truyện nói: “Vật được tích trữ rồi mới có thể nuôi dưỡng, nên quẻ Di tiếp theo; Di nghĩa là nuôi dưỡng.” “Xem sự nuôi dưỡng” là suy nghĩ xem mình nuôi dưỡng điều gì. Suy nghĩ về điều mình nuôi dưỡng thì biết tiết chế, giảm bớt ham muốn, dựng lập liêm sỉ, khiến tâm chí được yên; đạo dưỡng sinh và dưỡng đức đều hàm chứa trong đó. Nói chung, đạo nuôi dưỡng lấy tĩnh làm chủ. Trời đất muôn vật đều trên động dưới dừng, chỉ có quẻ Di là dưới động trên dừng; dùng tĩnh chế động, dùng sự dừng để nhẫn chịu lòng tham, đó là ý “xem sự nuôi dưỡng”. Cơ thể có cằm miệng vốn để nuôi dưỡng; bên trong trống thì phải lấp đầy mới thành sự nuôi dưỡng, nên nói “tự mình tìm cái thực cho miệng”.

Thoán truyện nói: Di. Giữ chính thì tốt lành, nghĩa là nuôi dưỡng điều chính thì tốt lành. Xem sự nuôi dưỡng, tức xem điều mình nuôi dưỡng. Tự mình tìm cái thực cho miệng, tức xem cách mình tự nuôi dưỡng. Trời đất nuôi dưỡng muôn vật; thánh nhân nuôi dưỡng người hiền rồi mở rộng đến muôn dân. Thời của sự nuôi dưỡng lớn lao biết bao!

Quẻ Di có quái trong là Cấn, quái ngoài là Chấn. Cấn chỉ loài có mỏ đen; mỏ là miệng, đúng là tượng của Di. Cấn cũng chỉ quả trái, còn Chấn chỉ cây cỏ sum suê và trăm thứ ngũ cốc; tất cả đều mang nghĩa nuôi dưỡng. “Di: giữ chính thì tốt lành” nghĩa là điều được nuôi dưỡng mà chính đáng thì có cát. Nhưng sự nuôi dưỡng có chính và bất chính; không quan sát thì không thể biết. Xem mình nuôi dưỡng ai thì phân biệt được sự nuôi dưỡng là vì công hay vì tư; xem mình cầu gì để nuôi bản thân thì thấy được sự nuôi dưỡng là tham lam hay thanh liêm. Nếu những người được nuôi dưỡng đều hiền tài, còn bản thân biết tự nuôi mình có tiết độ, thì sự nuôi dưỡng đã được chính đạo, không gì trong việc nuôi dưỡng là không tốt lành. Nói về Trời, đất và thánh nhân là nêu đến cùng sự lớn lao của đạo nuôi dưỡng. Con người dưỡng sinh phần nhiều ở chỗ tự dưỡng, nhưng phải giống sự hóa dục của Trời đất: không thiên tư, khiến muôn vật đều được hưởng ân trạch; cũng phải giống thánh nhân ôm nỗi khổ của dân trong lòng, để từ bậc hiền triết ở trên đến muôn dân ở dưới, không ai không được tắm gội trong ân huệ. Thánh nhân lấy sự nuôi dưỡng của Trời đất làm sự nuôi dưỡng của mình, nên điều mình nuôi dưỡng rộng lớn ngang với Trời đất. Thoán truyện nói: “Thời của sự nuôi dưỡng lớn lao biết bao!” Nghĩa là phạm vi được nuôi dưỡng vô cùng rộng, sự rộng lớn ấy đã hiển hiện ngay trong thời nuôi dưỡng. Tuy không nói rõ đạo lý, nhưng đạo lý cũng nằm trong đó.

Đem quẻ này áp vào việc người, ba hào trên là Cấn. Hào sáu ngôi năm của Cấn nói “dừng ở má”; má là hàm trên, có tượng của Di. Ba hào dưới là Chấn; hào trên cùng nói “ánh mắt kinh động”, mang nghĩa quan sát. Hai quái hỗ hợp thành Khôn; Khôn tượng vò đất và nước uống, mang nghĩa nuôi dưỡng. Tuy nhiên, nuôi dưỡng không chỉ có một phương pháp. Tiết chế việc nghỉ ngơi và làm lụng là nuôi dưỡng điều chính; ăn uống, y phục, nhà ở nuôi dưỡng thân thể; uy nghi lễ độ nuôi dưỡng đức hạnh; mở rộng lòng mình đến người khác là nuôi dưỡng con người. Ai cũng có điều mình nuôi dưỡng, nhưng mỗi người có một nơi khác nhau. Bên trong thì nuôi thân, bên ngoài thì nuôi thiên hạ; điều cốt yếu là được cái chính thì tốt lành. Kẻ sĩ được bổng lộc địa vị, người nông làm ruộng, thợ chế tạo đồ vật, thương nhân lưu thông hàng hóa tiền của—tất cả đều ăn bằng sức lao động của mình và tự nuôi thân; nếu được chính đáng thì đó là sự nuôi dưỡng đúng đắn. Nếu không, vì không có tư liệu nuôi miệng mà quên liêm sỉ; như Mạnh Tử nói: “Nếu không có sản nghiệp thường hằng thì sẽ phóng túng, lệch lạc, tà vạy xa xỉ, không việc gì là không làm.” Người như vậy còn có gì đáng để xem xét? Tuy nhiên, khi xem người, trước hết phải xem họ cầu “cái thực cho miệng” ở đâu. Nếu một người không để đói khát làm hại tâm mình, vẫn vui với đạo dù chỉ có giỏ tre và quả bầu, thì điều họ cầu đã vượt ra ngoài “cái thực cho miệng”, và điều họ nuôi dưỡng ắt là sự chính trực của tính tình. Tự dưỡng được như vậy thì việc nuôi dưỡng người khác càng phải lớn hơn, hẳn như Trời đất nuôi muôn vật, thánh nhân nuôi người hiền rồi mở rộng đến muôn dân. Sự nuôi dưỡng ấy không chỉ đạt được chính đạo mà còn đạt được cát tường. Đạo nuôi dưỡng của quẻ Di hoàn toàn nằm ở đây.

Lấy quẻ này ví với một quốc gia, quái dưới tượng trưng cho nhân dân. Dân chúng bên dưới ưa hoạt động, có tượng của quẻ Chấn. Quái trên tượng trưng cho chính phủ; chính phủ có thể khiến dân chúng bên dưới an định, có tượng của quẻ Cấn. Tên quẻ là Di; Di nghĩa là miệng. Dân chúng bên dưới ai cũng có một cái miệng, nên mỗi người tự tìm cách nuôi sống mình: nông dân dùng sức cày ruộng, thương nhân buôn bán hàng hóa, thợ thủ công chế tạo dụng cụ. Tất cả đều theo tài sức của mình mà “tự tìm cái ăn cho miệng”. Thế nhưng vẫn có người tự nuôi mình mà không đủ. Chính phủ vì họ mà giảm các khoản thu, miễn tô thuế, thậm chí phát thóc cứu đói, cấp thuốc chữa bệnh. Cháo nhân nghĩa và thóc nghĩa của triều đình chính là ân huệ nối dài sinh mạng cho dân chúng. Chính phủ không làm vậy để mua lòng dân, mà cũng là thể hiện đức hiếu sinh của trời đất, lấy đó làm việc nuôi dưỡng. Trong dân chúng còn có những người gọi là hiền giả. Chính phủ càng phải tôn trọng địa vị của họ, tăng bổng lộc, nuôi dưỡng họ thật hậu hĩnh, không dám không ưu đãi. Khi ấy, các bậc hiền giả được tắm gội trong vinh ân của triều đình, đồng thời có thể truyền đức trạch của triều đình đến muôn dân. Đó là lý do đạo nuôi dưỡng càng được mở rộng thì càng trở nên rộng lớn. Thoán truyện nói: “Thời của quẻ Di lớn lao thay!” Chính là nói về điều ấy.

Xét toàn quẻ, ba hào trên đều nói về việc nuôi dưỡng người khác, còn ba hào dưới đều nói về việc tự nuôi dưỡng. Trong đạo nuôi dưỡng, nuôi người là công, tự nuôi là tư; trong đạo tự nuôi, nuôi đức là lớn, nuôi thân là nhỏ. Vì vậy, các hào đầu, hai, ba đều nuôi miệng và thân, thuộc việc riêng và nhỏ; các hào bốn, năm, trên đều lấy việc nuôi đức để nuôi người, thuộc việc công và lớn. Dù nuôi người hay tự nuôi, cốt yếu đều phải đạt chính thì mới tốt, nên Tượng truyện nói: “Sấm ở dưới núi, đó là quẻ Di. Người quân tử thận trọng lời nói, tiết chế việc ăn uống.” Ý nói công dụng của quẻ Di là lời nói được thốt ra, thức ăn được nhai, tất cả đều do miệng mà ra. Người quân tử quan sát tượng quẻ Di mà biết điều cần thận trọng và điều cần tiết chế. Nói rộng ra, mệnh lệnh ban xuống phải thận trọng để không sai sót; của cải thu vào phải tiết chế để không gây tổn hại. Nói đến tận cùng, lấy việc dưỡng đức để nuôi dưỡng thiên hạ cũng không ngoài lẽ ấy. Hào đầu là dương ở vị trí thấp nhất, khởi đầu của sự vận động, nên là động mà tự tìm sự nuôi dưỡng. Bỏ “linh quy” mà nhìn “miệng há ra thèm ăn”, vì thế là hung. Hào Sáu hai ở giữa thể dưới, không ứng với hào trên, quay lại nuôi hào đầu, nên nói “tiến lên thì hung”. Hào Sáu ba tuy ứng với hào trên cùng là Cửu trên, nhưng lại trái với tiết độ của việc nuôi dưỡng, tự dâng mình lên trên để xu nịnh, nên đến “mười năm” vẫn còn bị bảo “chớ dùng”; còn lợi ích gì nữa? Hào Sáu bốn ở trong thể trên, được đúng vị, ứng với hào đầu, lấy trên nuôi dưới, được lẽ thích đáng của sự nuôi dưỡng; lại có uy nghiêm và ít ham muốn, nên được tốt lành. Hào Sáu năm lấy âm ở ngôi dương, lại gần hào trên cùng; hành động thì mất vị, ở yên thì “giữ chính được tốt”, nên “không thể vượt sông lớn”. Hào Chín trên là dương ở trên, giẫm lên bốn hào âm. Mọi hào âm đều nhờ đó mà được nuôi dưỡng, nên nói “được nuôi dưỡng bởi Di”. Nhưng để đạt được sự nuôi dưỡng ấy, hẳn đã trải qua biết bao nguy hiểm gian nan rồi mới được tốt lành, nên nói “nguy mà tốt”. Nuôi dưỡng đến đây thì không nơi nào không thể đi, vì thế nói “có lợi khi vượt sông lớn” và “có mừng”. Toàn quẻ Di chuyên nói về đạo dưỡng sinh, mà căn bản nằm ở hào đầu. “Rùa”, “hổ”, “đảo ngược” cho thấy công dụng; “trái” chỉnh lại hướng đi; “do” hoàn tất đầu mối. Cơ chế tạo hóa và lẽ tính mệnh mà các bậc thánh nhân nắm giữ, tận cùng, đều có thể thấy trong một quẻ Di này.

Đại Tượng nói: “Sấm ở dưới núi, đó là quẻ Di. Người quân tử thận trọng lời nói, tiết chế việc ăn uống.”

Quẻ này có sấm ở dưới núi, biểu thị bên trên ngăn dừng, bên dưới vận động; đó chính là công dụng của miệng trong việc nuôi dưỡng. Lời nói là thứ từ đó phúc họa được chiêu vời; ăn uống là thứ từ đó bệnh tật phát sinh. Động và dừng được đúng đạo thì lời không nói bừa, ăn không quá độ. Người quân tử xem tượng quẻ Nuôi dưỡng, biết điều cần thận trọng và điều cần tiết chế. Mở rộng ra, mệnh lệnh ban hành phải được cân nhắc cẩn thận để không sai sót; của cải thu vào phải biết tiết chế để không gây tổn hại. Nói đến tận cùng, lấy việc nuôi đức để nuôi thiên hạ cũng đều như vậy.

　　【Dự đoán】
○ Hỏi về chinh chiến: Trên ngăn dừng, dưới chuyển động; nên đề phòng trong quân có người hành động liều lĩnh gây loạn, hoặc cơ mật bị tiết lộ, hoặc say rượu gây chuyện. Cần hết sức thận trọng.


○ Hỏi về công danh: Sấm ở dưới núi, sấm phát ra tiếng thì núi cũng vang dội; có tượng danh tiếng vang xa, công danh hiển đạt.

○ Hỏi về kinh doanh: Tượng quẻ Di là bên trong động, bên ngoài dừng, chủ việc hàng hóa trong nội địa tăng giá, còn ở bên ngoài địa phương thì giảm giá; lại e rằng đem hàng ra ngoài buôn bán sẽ nhất thời không tiêu thụ được. Hàng hóa đại khái không ngoài thực phẩm.

○ Hỏi về gia trạch: Núi Cấn muốn dừng, sấm Chấn muốn động; núi ở trên, sấm ở dưới, e nền đất rung chuyển, nên đề phòng hỏa hoạn.

○ Hỏi về bệnh tật: Trên dừng, dưới động; núi thuộc thổ, sấm thuộc hỏa. Có tượng thượng tiêu bị hàn bế, hạ tiêu bị nhiệt gây tiêu chảy. Phải đợi đến hào năm; Tượng truyện nói “thuận theo mà theo bên trên”, chờ trên dưới thông suốt thuận hòa mới tốt. Mỗi hào ứng với một ngày, nhất định đến ngày thứ năm sẽ khỏi.

○ Hỏi về người đi đường: Quái trong động mà quái ngoài dừng, ắt đã lên đường nhưng bị việc bên ngoài cản trở. Hào Chín trên nói “có lợi khi vượt sông lớn”, biết rằng người ấy nhất định đi đường thủy mà đến. Nếu gần thì sáu bảy ngày tới nơi, nếu xa thì sáu bảy tháng mới về.

○ Hỏi sinh nở: Sinh con trai.

○ Hỏi về đồ thất lạc: Sấm ở dưới núi, biết rằng đồ vật bị vật nặng đè giữ, nhất thời chưa thấy nhưng về sau có thể tìm được.

○ Hỏi về việc kiện tụng: Chủ yếu do chuyện vụn vặt về lời nói, ăn uống mà gây hấn; bên dưới muốn động nhưng bên trên ngăn lại, ắt có quan trên ra can thiệp, việc kiện không đi đến cùng.

○ Hỏi về hôn nhân: Di nghĩa là nuôi dưỡng; người vợ coi việc ăn uống trong nhà, nên có ý nuôi dưỡng. Chồng ở ngoài, vợ ở trong; trong động ngoài dừng, có tượng vợ theo chồng, tốt lành.

Sơ Cửu: Bỏ linh quy của mình［130］, nhìn cái miệng há ra thèm ăn của ta. Hung.

Tượng truyện nói: “Nhìn cái miệng há ra thèm ăn của ta cũng không đáng quý.”

Hễ lời hào dùng “ngươi” và “ta” để đối xưng, đó là một lệ trong Kinh Dịch, theo đó các hào tương ứng lần lượt làm khách và chủ của nhau. Ở hào này, “ngươi” và “ta” là lời của hào Sáu bốn, hào ứng, nói với hào Sơ Cửu: “ngươi” chỉ Sơ Cửu, còn “ta” là cách hào Sáu bốn tự xưng. Rùa là một trong bốn loài linh thiêng; nó không uống không ăn, hấp thụ khí, thở ra hít vào, lặng lẽ tự nuôi dưỡng. Quẻ Di có hai hào dương ở đầu và trên cùng bao bọc bốn hào âm, tạo thành tượng quẻ Ly; Ly ứng với rùa, nên nói “linh quy”. Sơ Cửu là khởi đầu của một hào dương, là mầm phôi của muôn vật; đó chính là linh quy trong thân mình, không cần nhờ sự nuôi dưỡng từ bên ngoài. Bỏ “linh quy” mà nhìn “cái miệng há ra thèm ăn” là vứt bỏ đức thanh liêm sáng suốt để chạy theo lòng tham và tình ý trộm cắp. Chúng sinh ngu muội ấy thật đáng thương đáng than, nên lời răn nói “hung”. “Không đáng quý” trong Tượng truyện nghĩa là nuôi cái nhỏ mà mất cái lớn; dù đạt được điều mình muốn thì cũng không đáng tôn quý.

　　【Dự đoán】
○ Hỏi về chinh chiến: Người xưa hành quân tất phải bói trước để định cát hung. Lời hào nói “bỏ linh quy của mình, nhìn cái miệng há ra thèm ăn của ta”, tức là không sợ thần minh mà chỉ tham của cải, nên nói “hung”.


○ Hỏi về kinh doanh: Hào đầu là khởi đầu của một hào dương, biến thành quẻ Bác; Bác nghĩa là bóc tách, lột bỏ. Tượng truyện nói “không lợi khi có chỗ để đi”, nên kinh doanh e khó có lãi. “Ngươi” và “ta” trong lời hào là chủ và khách; “cái miệng há ra thèm ăn” là miệng chuyển động để ăn thức ăn. Bỏ “linh quy” mà nhìn “cái miệng há ra thèm ăn”, dù có lợi cũng e bị người khác ăn mất, nên hung.

○ Hỏi về công danh: “Linh quy” là nội tâm, “cái miệng há ra thèm ăn” là vẻ bề ngoài. Bỏ bên trong mà cầu bên ngoài, bỏ mình mà nhìn người, chỉ ngưỡng mộ hư danh thì ắt không có thực học, công danh khó thành.

○ Hỏi về gia trạch: Lục thần trong nhà không yên, e có ma quỷ bên ngoài quấy nhiễu, động đến cầu thức ăn; hung.

○ Hỏi về bệnh tật: Bệnh do ăn uống không điều độ mà ra; nên hỏi thần linh và cầu nguyện thì có thể khỏi.

○ Hỏi về hôn nhân: “Ngươi” và “ta” là hai họ nam nữ. “Bỏ ngươi”, “nhìn ta” cho thấy rõ hai họ không hòa hợp; nguyên do nằm ở việc tranh cãi lễ vật. Hôn sự ắt không thành, mà nếu thành cũng hung.

○ Hỏi về việc kiện tụng: Ắt bắt nguồn từ khẩu thiệt gây hấn. “Bỏ ta”, “nhìn ngươi” cho thấy hai bên mỗi bên chấp giữ một ý kiến, nhất thời chưa thể theo lẽ phải mà giải quyết. Hung.

【Ví dụ】Một người bạn đến nói: “Tôi thầm có một điều mong cầu, muốn đích thân đến yết kiến một vị quý hiển. Xin bói xem việc ấy thành hay bại thế nào?” Gieo được quẻ Di biến sang quẻ Bác.

Đoán rằng: Quẻ này nội quái là Sấm, sấm là động; ngoại quái là Núi, núi là dừng. Rõ ràng là tượng sấm muốn động nhưng bị núi ngăn lại. Nay được hào đầu, cho thấy rõ ngài sắp có hành động nhưng bị người sang quý, hiển đạt cản trở. Lời hào nói “bỏ rùa thiêng của ngươi, nhìn miệng háu ăn của ta”. “Ngươi” thuộc về người sang quý, “ta” là chỉ chính ngài. “Bỏ cái của ngươi, nhìn cái của ta” là ngài muốn cưỡng ép tiếp cận người sang quý và làm theo điều ta cầu. “Miệng háu ăn” là sự cầu cạnh của miệng bụng, lòng ham muốn không biết chán. Mang sự cầu cạnh ấy đến yết kiến người sang quý thì không những không thành, e còn bị quở trách; vì vậy nói “xấu”.

Người bạn nghe vậy không vui, sau đó vẫn đến yết kiến vị quý hiển nhưng bị từ chối tiếp.

Lục nhị: Nuôi dưỡng đảo ngược, trái với đạo thường ở gò nuôi dưỡng. Tiến lên thì hung.

Tượng truyện nói: “Hào Lục nhị, tiến lên thì hung; hành động là mất đồng loại.”

Hào hai ở gần hào đầu và ứng với hào năm. Vì là âm nhu nên không thể tự nuôi mình, giống như người nữ không thể tự lập mà tất phải theo người nam; âm không thể đứng một mình nên tất phải theo dương. “Điên” nghĩa là đảo ngược, “phất” nghĩa là trái nghịch, “kinh” nghĩa là đạo lý, “khâu” nghĩa là chỗ thường đứng. Đạo thường của việc nuôi dưỡng là bên trên nuôi bên dưới. Nay hào hai tuy ứng với hào năm nhưng âm nhu không thể nuôi hào năm, trái lại cầu được hào đầu nuôi dưỡng. Vì vậy lời hào nói “nuôi dưỡng đảo ngược, trái đạo thường ở gò nuôi dưỡng”, tức là đảo lộn và trái với lẽ thường. Cầu dưỡng theo cách ấy chưa thấy phúc, hành động theo cách ấy chưa thấy người đồng hành, nên nói “tiến lên thì hung”. Tượng truyện nói “hành động là mất đồng loại”. Chấn là hành động; âm dương mỗi bên theo đồng loại của mình. Hào hai không biết nuôi Càn của quái trong, lại đi nuôi Khôn của quái ngoài; đó là “mất đồng loại”, nên “tiến lên thì hung”.

　　【Dự đoán】
○ Hỏi về chinh chiến: Điều cốt yếu khi hành quân là kỷ luật nghiêm minh, bước chân chỉnh tề. “Nuôi dưỡng đảo ngược, trái đạo thường” nghĩa là ắt sẽ trái kỷ luật, bước đi rối loạn. Không gì hung hơn thế.


○ Hỏi về kinh doanh: Hào hai biến thành quẻ Tổn; Tổn là hao tổn, không lợi cho việc buôn bán. Lời hào nói “đảo ngược”, “trái nghịch”, rõ ràng chỉ việc xuất nhập mua bán không hợp lẽ thường, nên nói “tiến lên thì hung”.

○ Hỏi về công danh: “Nuôi dưỡng đảo ngược, trái đạo thường” là không theo con đường thông thường mà cầu thành công nhờ may rủi. Dù có đạt được, cuối cùng vẫn hung.

○ Hỏi về hôn nhân: Lục nhị là âm nhu ở vị trí thấp, không phụng sự bên trên mà ngược lại nuôi bên dưới; đó gọi là đảo ngược, trái loạn, không đạt được chính đạo, nên không thể bàn về đạo làm vợ. Vì vậy Tượng truyện nói “hành động là mất đồng loại”, hung là điều có thể biết rõ.

【Ví dụ】Con trai của một người bạn là y sĩ tên Ito đang kinh doanh ở Yokohama. Một hôm Ito đến thăm, xin bói vận hạn cả đời của con mình. Gieo được quẻ Di biến sang quẻ Tổn.

Lời đoán nói: Trong quẻ Di, hào Lục nhị lấy âm ở vị âm; cả tài năng lẫn trí tuệ đều yếu, chưa đủ dựng lập sự nghiệp. Di là nuôi dưỡng. Đáng lẽ phải ở dưới để phụng sự bên trên, không nên ở trên mà nuôi bên dưới; đó là đạo thường của việc nuôi dưỡng. Nay lời hào hai nói “nuôi dưỡng đảo ngược, trái đạo thường ở gò nuôi dưỡng”, tức là đảo lộn, rối loạn và mất chính đạo. Ông hỏi vận mệnh cả đời của lệnh lang mà được hào này, biết rằng dù lệnh lang làm nghề buôn bán, ắt không thể kiếm lợi để phụng dưỡng cha mẹ, trái lại còn làm hao tổn gia sản của người cha. Vì vậy nói “tiến lên thì hung”. Hơn nữa, những người cùng làm việc với anh ta đều không phải hạng tốt, nên Tượng truyện nói: “Lục nhị, tiến lên thì hung; hành động là mất đồng loại.” Kế sách hiện nay chỉ có thể là khuyên lệnh lang ngừng kinh doanh, may ra tránh được hậu họa.

Ito nghe vậy vô cùng than thở, nói rằng lời tượng của Kinh Dịch đã nói quả không sai mảy may. Ông lập tức lệnh cho con đóng cửa hiệu, nhưng người con không nghe; rốt cuộc gia sản tiêu tan hết. Đáng tiếc, đáng tiếc thay!

Lục tam: Trái với đạo nuôi dưỡng; giữ chính thì hung. Mười năm chớ dùng, không nơi nào có lợi để đi.

Tượng truyện nói: “Mười năm chớ dùng; đạo ấy trái nghịch rất lớn.”

Hào ba ở tận cùng quái trong, thuộc âm nhu, không ở giữa và cũng không chính. Hào ba của quẻ Di biến thì thành quẻ Bí. Lã Thị Xuân Thu chép rằng Khổng Tử gieo được quẻ Bí rồi nói là không tốt, vì quẻ Bí không đạt được chính sắc của năm màu. Trong quẻ Di, hào ba gần hào hai, ứng với hào trên, lại xu nịnh để phụng sự bên trên; đó là trái với chính đạo nuôi dưỡng, nên hung. Hai quái hỗ ở trên và dưới hợp thành Khôn; Khôn tượng trưng cho mười năm, nên nói “mười năm”. Khôn cũng có nghĩa là dùng; vì hào này trái chính đạo nên nói “chớ dùng”. Từ hào ba đến hào sáu thành quẻ Bác. Thoán truyện của quẻ Bác nói: “Không lợi khi có chỗ để đi.” Lời chú giải nói rằng vào thời Bác, kẻ cường ngạnh, kiêu căng, kích động và chống trái sẽ xúc phạm người khác, tự chuốc lấy họa mất thân; vì thế “không lợi khi có chỗ để đi”. Hào ba quẻ Di đã trái chính đạo, nên nói thẳng “không nơi nào có lợi để đi”, tức là không có chỗ tiến tới, cũng không có lợi ích để đạt được. Tượng truyện nói “đạo ấy trái nghịch rất lớn”, nhấn mạnh rằng hào này phá rối sâu sắc đạo nuôi dưỡng. Vì vậy đến “mười năm” vẫn “chớ dùng”, là lời quở trách nghiêm khắc và sự ruồng bỏ hoàn toàn.

　　【Dự đoán】
○ Hỏi về chinh chiến: Quân đội lấy chính làm tốt, trái chính thì không tốt. Di là nuôi dưỡng; nuôi quân là để dùng khi cần, nhưng nuôi trái đạo thì quân không thể sử dụng. Tượng truyện nói “đạo ấy trái nghịch rất lớn”, tức là chống bề trên, thích gây loạn; bại vong là chắc chắn. Vì vậy hung.


○ Hỏi về kinh doanh: Kinh doanh cốt ở thu lợi. “Không nơi nào có lợi để đi” nghĩa là bất kể việc buôn bán lớn hay nhỏ, bất kể đem hàng đi xa hay gần, đều không thu được lợi. Đến mức “mười năm chớ dùng” là việc lâu ngày không thành, nên hung.

○ Hỏi về công danh: Đạo công danh cốt ở việc ra đời giúp ích cho thời thế, làm lợi cho quần chúng, tức là dùng đạo để nuôi dưỡng thiên hạ. Nếu trái với chính đạo của quẻ Di, đến mức “mười năm chớ dùng”, thì suốt đời sẽ không được trọng dụng. Vì vậy nói “không nơi nào có lợi để đi”.

○ Hỏi về gia trạch: Nhà này ắt sẽ lâu ngày không có người ở; lại e ma quỷ xuất hiện cầu thức ăn. Gia trạch bất an, ở đó không lợi.

○ Hỏi về hôn nhân: Chủ về cửa buồng không giữ tiết, hôn sự cũng phải quá mười năm mới thành.

○ Hỏi sinh nở: Sinh con trai.

【Ví dụ】 Năm Minh Trị thứ hai mươi lăm, gieo quẻ xem vận khí quốc gia, được quẻ Di biến sang quẻ Bí; lại gieo quẻ xem Nghị viện, được hào đầu. Lập luận như sau:

Quẻ này có sấm ở dưới, núi ở trên; sấm muốn động mà bị núi ngăn lại. Tượng của quẻ Di là cái miệng: hàm trên đứng yên, hàm dưới cử động. Nghĩa của Di là nuôi dưỡng, giống như há miệng cầu ăn. Nay xem vận khí quốc gia mà được quẻ này, hẳn là cho thấy điều quốc gia coi trọng nhất là nhân dân, còn điều nhân dân coi trọng nhất là cái ăn. Người một ngày không ăn thì đói, bảy ngày không ăn thì chết. Sở dĩ nhân dân sớm tối tất tả, không ngại gian lao, chẳng qua chỉ là tự tìm cái ăn cho mình. Trong là nhà, ngoài là nước; phụng sự cha mẹ ở trên, nuôi dưỡng con cái ở dưới, tất cả đều nhờ có thức ăn làm nguồn nuôi dưỡng. Hơn nữa, quẻ đối của Di vẫn là Di. Nhân dân ở dưới phát động thì chính phủ ở trên có thể ngăn lại; chính phủ hành động thì nhân dân ở dưới cũng có thể ngăn lại. Cũng như môi trên và môi dưới của miệng, đóng mở lẫn nhau để thực hiện chức năng. Vì vậy, có lợi cho việc quan sát. “Quan sát sự nuôi dưỡng” tức là xem sự nuôi dưỡng ấy chính hay bất chính. Chính nghĩa là ngay chính; nuôi dưỡng điều chính thì cát. Từ một người suy rộng đến gia đình, quốc gia và thiên hạ, đều lấy việc được nuôi dưỡng đúng đạo làm cát. Dân số cả nước Nhật Bản đang sinh sôi. Năm Minh Trị thứ năm có ba mươi lăm triệu người; trong hai mươi năm đã vượt bốn mươi triệu, hiện nay bình quân mỗi năm tăng khoảng bốn trăm nghìn người. Xét việc khai khẩn đất đai, mỗi năm chỉ được khoảng hai vạn chō. Đem sản lượng của đất so với thức ăn dân số tiêu dùng thì mỗi năm có hai trăm nghìn người không có đủ cái ăn. Vì thế nhân dân không thể không “tự tìm kế sinh nhai”. Tìm kiếm một cách chính đáng thì cát; không chính đáng thì phóng túng, lệch lạc, tà vạy, xa xỉ, không việc gì không làm. Từ đó đạo liêm sỉ suy vong, tranh đoạt ngày càng gia tăng, trộm cướp nổi lên từng đoàn. Xét đến căn nguyên, không gì không bắt nguồn từ việc “tự tìm kế sinh nhai”. Triều đình dùng pháp luật cấm bạo để cai trị, nhưng không khai mở nguồn nuôi sống dân. Cũng như thấy đứa trẻ đói bụng khóc oa oa mà không cho bú, lại cho thuốc đắng để cầm tiếng khóc; rốt cuộc chẳng ích gì. Kế sách hiện nay chỉ có thể là dẫn dắt dân nghèo khai khẩn đất hoang cằn cỗi, lại khởi xướng những công trình công ích quốc gia để họ tham gia, nhằm tạo nơi cho dân dùng sức lao động đổi lấy cái ăn. Đó gọi là “nuôi dưỡng đúng đạo thì cát”.

Lời hào ba nói: “Trái với sự nuôi dưỡng; dù chính cũng hung. Mười năm chớ dùng, không gì có lợi.” Đây là cách nói ngược lại với câu “nuôi dưỡng đúng đạo thì cát” trong Thoán truyện. “Mười năm chớ dùng, không gì có lợi” là mức độ hung cực điểm. Hào ba lấy âm ở ngôi âm, không trung không chính; trên dưới đều trái với chính đạo nuôi dưỡng của quẻ Di, nên nói “trái với sự nuôi dưỡng, dù chính cũng hung”. Vận khí quốc gia gặp hào tượng này, nếu hiện nay không khẩn cấp điều chỉnh, e rằng tai họa về sau sẽ không thể lường được. Hơn nữa, trong mười năm tới, tức khi vận khí đến hào thượng của quẻ Đại Quá, sẽ có tượng dân nghèo chết vùi nơi khe rãnh. Vì vậy nói “mười năm chớ dùng, không gì có lợi”. Tượng chiêm như vậy thật đáng sợ! Đáng sợ thay!

Xem Nghị viện được hào đầu. Lời hào nói: “Bỏ rùa thiêng của mình, nhìn cái má trễ của ta; hung.” Tượng truyện nói: “Nhìn cái má trễ của ta cũng không đáng quý.” Rùa là loài có mai linh thiêng nhất. Kéo đuôi trên đường bùn, nó giữ gìn đức linh mà không cầu cái ăn. Hào đầu là lúc dương mới khởi trong quẻ Chấn, làm chủ hạ quái. Lời hào nói “bỏ rùa thiêng của mình, nhìn cái má trễ của ta; hung”. Nay xét về nghị viên, “ngươi” là người lựa chọn ứng viên, còn “ta” ắt là người ra ứng cử. Nếu bỏ sự sáng suốt của bên tuyển chọn mà chỉ nhìn vào cái ăn và lợi ích của người được chọn, thì rùa đã mất tính linh, không còn đáng gọi là rùa; nghị viên cũng vậy, không có tài thì không đáng gọi là nghị viên. Vì thế Tượng truyện nói: “Nhìn cái má trễ của ta cũng không đáng quý.” Lời ấy nói rõ rằng hạng người chỉ cầu no ấm này, dù may mắn được làm nghị viên, thì có gì đáng quý? Hơn nữa, hào này biến thành quẻ Bác. Quẻ Bác nói: “Đạo người quân tử tiêu mất, đạo kẻ tiểu nhân lớn lên.” Đây là điều hệ trọng nhất đối với sự thịnh suy của quốc gia; những người chủ trì việc tuyển chọn nghị viên phải hết sức cảnh giác.

【Ví dụ】Một người bạn nọ làm nghề buôn bán, gia cảnh giàu có, có một con trai. Suốt đời ông hối tiếc vì mình không được học hành, nên cho con vào học ở Đông Kinh. Tuy tốt nghiệp trường học, nhưng vốn không được gia giáo, người con kết giao nhầm người, chạy theo rượu chè ăn uống, phung phí tiền bạc; khi thì khinh nhờn người lớn tuổi, khi thì phỉ báng thân hữu, thậm chí coi cha là kẻ ngoan cố, đối xử với cha như nô lệ, ép cha mẹ chia tài sản. Anh ta lại đến Đông Kinh, làm luật sư biện hộ, đôi lúc buôn gạo để tranh hơn thua, cuối cùng mất sạch vốn, rồi nhờ bạn đến cầu xin cha. Vì vậy người cha đến xin một quẻ, được quẻ Di biến sang quẻ Bí.

Lời đoán như sau: Di là nuôi dưỡng, nghĩa là lấy người dưới nuôi người trên mới đúng. Nay lệnh lang chia tài sản của cha, chẳng bao lâu đã tiêu hết, rồi lại cầu cái ăn nơi cha. Như vậy người dưới không thể nuôi người trên, trái lại còn muốn người trên nuôi người dưới. Vì thế lời hào ba nói: “Trái với sự nuôi dưỡng; dù chính cũng hung. Mười năm chớ dùng, không gì có lợi.” Lệnh lang vốn đã mất sự giáo huấn, không biết nỗi gian nan của việc làm ra của cải, ắt sẽ rơi vào cảnh “mười năm chớ dùng”, chịu đủ khốn cùng, nghèo túng và gian khổ. Khi bị dồn đến cùng cực mà biết hối cải, sau mười năm có lẽ mới có thể làm nên việc. Kế sách hiện nay chỉ là cấp cho anh ta chút tiền ăn đủ sống qua ngày mà thôi. Đó là cách xử trí thích hợp hôm nay.

Người cha thở dài nói: “Đúng như câu ‘con không được dạy là lỗi của cha’, tôi đã biết điều mình phải hối tiếc rồi!” Rồi ông cảm tạ và ra về.

Hào sáu ở vị trí thứ tư: Đảo ngược sự nuôi dưỡng, cát. Nhìn chằm chằm như hổ, ham muốn nối tiếp đuổi theo; không lỗi.

Tượng truyện nói: “Cái cát của việc đảo ngược sự nuôi dưỡng là do ánh sáng từ bên trên ban xuống.”

Hào bốn lấy âm ở ngôi âm, ứng với hào sơ cửu cương chính. Ở đúng vị, lấy trên nuôi dưới, đạt được nghĩa của quẻ Di, nên nói “đảo ngược sự nuôi dưỡng, cát”. Hào bốn thuộc thượng thể, nhận khí của quẻ Cấn. Cấn là hổ; dáng “chăm chú nhìn xuống” là có uy mà không hung dữ. Về chữ “trục trục”, Tử Hạ truyện đọc là “du du”, Cẩu thị đọc là “du du”, Lưu Biểu đọc là “đam đam”, nói rằng nghĩa là “xa”. Theo Hán thư, Tự truyện: “Lục tứ đam đam, dục kỳ du du”; Nhan Sư Cổ chú rằng “du du là dáng ham muốn lợi lộc”. Hào đầu lấy rùa làm tượng; rùa là loài đứng đầu trong các loài có mai. Hào bốn lấy hổ làm tượng; hổ là chúa của trăm loài thú. Vì vậy hai hào tương ứng với nhau. Đức của rùa ở sự linh tuệ, uy của hổ ở ánh mắt; hào đầu và hào bốn đều lấy nghĩa theo đặc tính riêng của mình. Hơn nữa, quẻ Di thông với quẻ Đại Quá, “Đại Quá là đảo”, nên hào bốn gọi là “đảo”, hào hai cũng gọi là “đảo”. Vì sao Lục nhị nói “đảo ngược sự nuôi dưỡng thì hung”, còn Lục tứ lại được cát nhờ “đảo ngược sự nuôi dưỡng”? Hào sáu thứ hai ở hạ thể, lại nuôi người bên dưới, nên hung. Hào sáu thứ tư ở thượng thể, ứng với hào đầu, lấy âm ứng dương, lại có thể giữ uy nghiêm và ít ham muốn, nên cát. Tượng truyện nói: “Cái cát của việc đảo ngược sự nuôi dưỡng là do ánh sáng từ bên trên ban xuống.” “Bên trên” chỉ Thượng cửu. Thượng cửu được một hào của Càn; dương của Càn chiếu lên trên, ánh sáng soi khắp nơi. Hào bốn biết nuôi dưỡng nguyên khí của Càn thì ánh sáng của Càn truyền đến hào bốn, hào bốn tiếp nhận làm ánh sáng của mình. Vì vậy nói “ánh sáng từ bên trên ban xuống”.

　　【Dự đoán】
○ Hỏi về chiến tranh: Người lính dũng mãnh được gọi là hổ thần, cũng gọi là hổ bôn, đều chỉ người có sức mạnh. Nhưng phải nuôi dưỡng tinh nhuệ rồi mới dùng, không thể chỉ cậy uy dũng mà tiến quân khinh suất. Vì vậy nói “đảo ngược sự nuôi dưỡng, cát”.


○ Hỏi về kinh doanh: “Đảo” e rằng báo hiệu giá hàng có lúc sụt xuống. “Nhìn chằm chằm như hổ, ham muốn nối tiếp đuổi theo” ví cảnh thương nhân mưu cầu lợi nhuận; nếu biết chờ lúc giá rẻ để mua hàng tích trữ thì cát, không lỗi.

○ Hỏi về công danh: Điềm công danh từ xưa phần nhiều lấy rồng và hổ làm tượng, nên là cát. “Nhìn chằm chằm” và “ham muốn nối tiếp đuổi theo” đều có ý mưu cầu, mong được thăng đạt.

○ Hỏi về nhà cửa: Nhà này ắt có Bạch Hổ ở núi bên phải, ở vị trí cao, mang hình thế trợn mắt giận dữ như muốn nuốt người. May là hào bốn lấy âm ở ngôi âm, được đúng vị, nên không lỗi.

○ Hỏi sinh nở: Sinh con trai.

【Ví dụ】Ông Matsumoto Ikuro, tham sự quan Bộ Nội vụ, sắp đi Nobi lo việc công nên xin gieo quẻ về việc bổ nhiệm. Được quẻ Di biến sang quẻ Phệ Hạp.

Lời đoán như sau: Quẻ này nội quái là Chấn, chủ động; ngoại quái là Cấn, chủ dừng. Rõ ràng ngài đến vùng Nobi để giải quyết công việc sau động đất. Chấn động, Cấn dừng, tượng ấy sáng tỏ. Đạo nuôi dưỡng đúng đắn là lấy người dưới nuôi người trên. Nay sau động đất, dân không có cái ăn, triều đình phát thóc cứu tế; như vậy là người trên nuôi người dưới, tức bị đảo ngược, nên nói “đảo ngược sự nuôi dưỡng, cát”. “Nhìn chằm chằm như hổ, ham muốn nối tiếp đuổi theo” ứng với dân bị nạn: họ kinh hoàng cầu ăn, giống hệt hổ đói, chẳng có gì đáng lạ. Nhưng trong đó há chẳng có quan lại gian trá mưu lợi riêng, thấy lương cứu tế của chính phủ rồi ngấm ngầm tính chuyện ăn chặn? Hạng người “chăm chú nhìn” và “ham muốn nối tiếp đuổi theo” ấy cũng chưa chắc không có. Ngài xử lý vụ tai họa này càng phải xét rõ sự gian tà của họ. Hào này biến thành quẻ Phệ Hạp. Phệ Hạp là quẻ xử lý kiện tụng, làm rõ hình phạt, tức “phạt nhỏ để răn lớn”. Hãy cứu trợ dân bị nạn, trừng phạt quan lại gian trá. Dù có kẻ “chăm chú nhìn như hổ, ham muốn nối tiếp đuổi theo”, rốt cuộc cũng không lỗi.

Ông Matsumoto gật đầu rồi ra về. Về sau quả nhiên sự việc đúng như quẻ đã đoán.

【Ví dụ】Một người bạn đến xin xem một vị quý hiển nào đó, được quẻ Di biến sang quẻ Ích.

Lời đoán như sau: Hào bốn ở gần Lục ngũ, rõ ràng là tượng tể tướng. Hào bốn ở thượng thể, là chỗ khởi đầu của quẻ Cấn; uy đức của nó có thể trấn định sự vận động của quần chúng, còn ân trạch có thể nuôi dưỡng muôn loài. Nó ứng với hào đầu, lấy âm nuôi dương, lại có thể giữ uy nghiêm mà ít ham muốn. Vì thế nói: “Đảo ngược sự nuôi dưỡng, cát. Nhìn chằm chằm như hổ, ham muốn nối tiếp đuổi theo; không lỗi.” Người bạn nói: “Lời đoán của ông giống như đã nhìn thấy chính người ấy.”

Hào sáu ở vị trí thứ năm: Trái với lẽ thường; ở yên giữ chính thì cát, không thể vượt sông lớn.

Tượng truyện nói: “Cái cát của việc ở yên giữ chính là thuận theo và đi theo bề trên.”

Hào năm lấy dương ở ngôi dương, không ứng với bên dưới mà lại gần hào thượng. Điều đó có nghĩa là bậc quân chủ không thể nuôi dân, trái lại bị dân nuôi; như vậy trái với thường đạo của người làm vua, nên nói “trái với lẽ thường”. Sáu hào của quẻ Di chỉ có hào đầu và hào thượng thuộc dương. Dương nên hành động, âm nên ở yên; hơn nữa hào năm thuộc thể Cấn, Cấn là dừng. Nếu hành động thì mất loại, nên nói “ở yên giữ chính thì cát”. Hào năm ở giữa rỗng, tượng cho quẻ Khảm. Khảm là hiểm, cũng là sông lớn. “Ở yên giữ chính” tuy cát, nhưng đạo nuôi dưỡng chưa thành, không thể vượt qua hiểm; vì vậy nói “không thể vượt sông lớn”. Hào hai nói “trái với lẽ thường”, hào ba nói “trái với sự nuôi dưỡng”. “Trái” nghĩa là vi phạm; hào hai và ba vi phạm đạo nuôi dưỡng nên đều nói là hung. Hào năm cũng nói “trái với lẽ thường” mà riêng lại nói cát, vì sao? Cái cát của hào năm không nằm ở việc “trái với lẽ thường”, mà nằm ở “ở yên giữ chính”. Vì thế Tượng truyện nói: “Cái cát của việc ở yên giữ chính là thuận theo và đi theo bề trên.” “Bề trên” chỉ Thượng cửu. Hào năm ở gần hào thượng, có thể lấy âm thuận theo dương; do đó ở yên giữ chính thì được cát.

　　【Dự đoán】
○ Hỏi về chiến tranh: Đạo hành quân có phép thường và phép quyền biến. Người biết ứng biến theo thời thế thì dường như không cần câu nệ giữ phép thường, nên “trái với lẽ thường” cũng không lỗi. Đã nói “ở yên giữ chính thì cát” thì nên cố thủ, không nên tiến công. “Không thể vượt sông lớn” e rằng ven sông có phục binh; nếu đi thuyền, phải đề phòng tai họa do gió sóng. Tất cả đều phải thận trọng.


○ Hỏi về kinh doanh: Có lợi cho thương nhân buôn bán tại chỗ, không lợi cho thương nhân đi buôn; đem hàng hóa xuất dương càng đáng lo hơn.

○ Hỏi về công danh: Ra ngoài ứng thí thì khó mong thành danh.

○ Hỏi về nhà cửa: Thượng thể thuộc Cấn, ở trên núi thì cát; nếu ở ven sông gần nước thì nhà ấy bất lợi.

○ Hỏi về hôn nhân: E rằng không có mối duyên chính đáng do mai mối sắp đặt. Nếu có thể theo một người đến trọn đời thì vẫn là cát.

○ Hỏi sinh nở: Sinh con trai.

○ Hỏi về bệnh tật: Bệnh ứng vào hào năm; nếu kéo dài thì bốn, năm tháng, nếu mới mắc thì năm, sáu ngày, do điều dưỡng không thích hợp. Có thể ở yên trong nhà tĩnh dưỡng thì cát; nếu dầm mưa dãi gió, đi đường xa thì e khó chữa.

【Ví dụ】Vào Tết Trung thu năm Minh Trị thứ mười, Đại giáo chính Fukuda Gyokai của chùa Tăng Thượng ở Đông Kinh cùng đệ tử là Thiếu giáo chính Asahi đến thăm và nói: “Điện Phật của chùa Tăng Thượng chúng tôi trước kia từng bị hỏa hoạn, nay đã mười năm. Tăng chúng định xin xây dựng lại. Tôi nói rằng sau cảnh binh đao, quyên góp kinh phí không dễ. Tăng chúng nghe vậy không cho lời tôi là đúng, nói rằng bản sơn mà không có đại điện thì mất vẻ trang nghiêm; mọi người đều phát nguyện quyên hóa, dự tính xây lại. Sau đó dự toán chi phí và mọi thứ cần thiết lên đến mấy chục vạn yên. Về sau vì giá cả tăng vọt, công trình chưa hoàn thành thì tiền đã cạn. Tôi mạo muội xin một quẻ.” Tôi đáp: “Đạo của Kinh Dịch là làm hết việc người rồi chờ mệnh trời. Những việc vụn vặt không nên khinh suất đem ra hỏi. Chi bằng xem khi nào việc xây điện Phật sẽ hoàn thành.” Ông Asahi đồng ý, gieo được quẻ Di biến sang quẻ Ích.

Lời đoán nói: Bói được hào năm quẻ Di, có thể thấy kết quả của Phật giáo hiện nay. “Kinh” tức kinh Phật; “phất kinh” là trái với ý thú của kinh Phật. Từ cuộc Duy Tân, chế độ Phật giáo cũng theo đó mà cải cách. Sau khi lãnh địa chùa được hoàn trả, những điều cấm trong Phật pháp cũng thay đổi; việc ăn thịt, lấy vợ không còn bị cấm. Người xuất gia và người tại gia còn phân biệt gì nữa? Đó gọi là “phất kinh”. Tuy vậy, tông chỉ Phật giáo xưa nay vốn không chỉ một. Trong các vị danh tăng thời cổ, có người lấy việc cho chim bồ câu ăn làm thức ăn, như kinh văn ghi chép; có người lấy niềm vui trong pháp làm vợ. Đó là những người dùng thân phạm pháp, trở về hư vô, làm rỗng tất cả rồi quy về tịch diệt. Đây cũng là một pháp, nhưng phải an cư, giữ gìn trinh tiết mới là tốt lành. Nếu không tránh nguy hiểm, lại tranh lợi và đuổi theo dục vọng với người thế tục thì không thể được. Vì vậy nói: “Không nên vượt sông lớn.” Quẻ phản của quẻ Di là quẻ Đại Quá; hào bốn quẻ Đại Quá nói: “Rường cột cao vồng, tốt lành.” Hào chín bốn hỗ quẻ Càn; thần sát ở Hợi, phía trên ứng với các sao Nguy, Thất. Khai Nguyên Chiêm Kinh dẫn lời Cam thị: “Nguy chủ việc dựng nhà”, lại dẫn Địa Trục Chiêm: “Thất là cung điện của đại nhân”; vì thế nói “rường cột cao vồng”. Điện Phật được xây để thờ vị Phật lớn, nên cũng có tượng “rường cột cao vồng”. Tượng truyện của hào sáu năm quẻ Di nói: “Cái tốt của việc ở yên trong chính bền là thuận theo và đi theo bề trên.” “Bề trên” chỉ hào thượng cửu, hào này nói: “Nhờ sự nuôi dưỡng, tuy nguy vẫn tốt lành; có đại khánh.” Từ hào năm đến hào trên cách nhau một hào, tượng trưng cho một năm. Thuận theo bề trên, chờ đến năm sau, điện Phật có thể hoàn thành; vì vậy nói “có khánh.”

Thượng cửu: Nhờ sự nuôi dưỡng, tuy nguy vẫn tốt lành. Thuận lợi khi vượt sông lớn.

Tượng truyện nói: Nhờ sự nuôi dưỡng, tuy nguy vẫn tốt lành; có đại khánh.

Quẻ này có hai hào cương ở đầu và trên, hợp sức nuôi dưỡng bốn hào nhu. Hào đầu ở dưới, dương của Chấn còn yếu, thế lực chưa đầy đủ; hào trên giao ở phía trên, dương của Cấn đã đến cực điểm, đức đủ để nuôi người. Bốn hào âm trong quẻ đều nhờ thượng cửu mà được nuôi, nên nói “do sự nuôi dưỡng”. Hào trên là chủ thể làm thành quẻ, trong các hào là chủ thể nuôi dưỡng người khác; trách nhiệm cực kỳ nặng nề. Hơn nữa, mang tài năng dương cương ở nơi nguy hiểm và đáng ngờ, chỉ cần hơi tỏ vẻ kiêu ngạo hoặc lười biếng thì vua sẽ nghi, dân sẽ oán—đó là con đường nguy khốn. Vì vậy, bề tôi ở địa vị này chỉ có thường ôm lòng lo nguy, biết răn sợ, mới giữ được cái tốt lành. Y Doãn và Chu Công lo lắng cần mẫn, luôn cảnh giác dè chừng, cuối cùng được tốt lành; đó chính là đạo này. Vì vậy nói “tuy nguy vẫn tốt lành”, tức trải qua nguy hiểm mà đạt được điều tốt. Khi sự nuôi dưỡng đạt đến đây, Càn nguyên ở trong ta; sông có thể vượt, nguy có thể cứu. Nước yếu không thể nhấn chìm, biển lớn không thể ngăn cản; vậy còn nơi nào đi đến mà không thể thành công? Vì thế nói “thuận lợi khi vượt sông lớn”. So với hào sáu năm có thể “ở yên trong chính bền” nhưng “không thể vượt sông lớn”, nơi đây đã tiến thêm một bước. Đây là năng lực gánh vác đại nhiệm của thiên hạ, cứu thiên hạ khỏi gian nan nguy hiểm, làm nên trị an cho thiên hạ—tất cả đều nhờ công phu “do sự nuôi dưỡng”. Tượng truyện nói “do sự nuôi dưỡng, tuy nguy vẫn tốt lành; có đại khánh”, nghĩa là dương cương ở trên có thể nuôi mình rồi nuôi người, mở rộng đến nuôi dưỡng cả thiên hạ; khi ấy không ai không được nuôi dưỡng, cũng không ai không nhận được niềm vui. Vì vậy Tượng nói “có đại khánh”.

　　【Dự đoán】
○ Hỏi về chiến tranh: Tục ngữ nói: “Nuôi quân nghìn ngày, dùng trong một buổi.” Những người có thể phát huy sức mạnh nơi chiến trường đều nhờ được giáo dưỡng và huấn luyện trong ngày thường, nên nói “do sự nuôi dưỡng”. Chiến tranh là việc nguy hiểm; phải trải qua không biết bao lần nguy hiểm gian nan mới đạt được công lao thắng trận, nên nói “tuy nguy vẫn tốt lành”. “Thuận lợi khi vượt sông lớn” nghĩa là quân sĩ phải đồng tâm đồng đức mới có thể vượt hiểm, đối diện nguy nan mà không né tránh, như quân Chu hội tại Mạnh Tân, hay Gia Cát Lượng vượt sông Lô.


○ Hỏi về kinh doanh: Kinh doanh cốt ở mưu cầu lợi nhuận; có lợi nhuận thì đủ nuôi thân và nuôi gia đình. Nhưng thương nhân không thể chỉ ở yên mà có lợi. Nhất định phải đi qua đường hiểm, hoặc buôn bán vượt biển xa, mới có thể thu lợi; vì vậy nói “tuy nguy vẫn tốt lành”.

○ Hỏi về công danh: Con đường công danh tiến từ nhỏ đến lớn, từ thấp đến cao; nhưng phải ưu cần, cảnh giác và thận trọng mới có thể thành công nên danh. Tượng nói “có đại khánh”, tức là đạt được mà có niềm vui.

○ Hỏi về bệnh tật: Tuy nguy hiểm nhưng được cứu, nên nói “tuy nguy vẫn tốt lành”.

○ Hỏi về thai sản: Sinh con trai, nên Tượng nói “có đại khánh”.

【Ví dụ】Hằng năm vào ngày đông chí, tôi đều lấy việc bói cát hung của các sự việc trong năm sau làm lệ thường. Mùa đông năm Minh Trị thứ hai mươi hai, tôi gieo được quẻ Di biến thành quẻ Phục.

Tháng Giêng năm nay, một vị quý hiển đến thăm, hỏi mùa lúa mì sẽ được mùa hay mất mùa. Tôi đáp: Năm nay chính phủ sẽ tích trữ tiền để phòng đói, mua gạo nước ngoài nhằm cứu giúp dân bị nạn. Vị ấy hỏi làm sao tôi biết. Tôi đáp: Vào ngày đông chí, tôi từng bói mùa lúa mì năm nay, được quẻ Di biến thành quẻ Phục. Quẻ Di có tượng cái miệng, nghĩa chủ về nuôi dưỡng. Theo nghĩa nhỏ là nuôi một thân, một nhà; theo nghĩa lớn là nuôi dưỡng đến muôn dân trong thiên hạ, áo cơm của mọi chúng sinh đều từ đó mà suy rộng ra. Vì vậy nói “do sự nuôi dưỡng”. Một hào dương ở trên, bốn hào âm ở dưới, định rằng lúc đầu mưa nhiều, lúa mì không được mùa. Đến hào trên, ánh dương phát lộ, mùa gặt vẫn còn tạm được, nên nói “tuy nguy vẫn tốt lành”. Năm trước gặp lũ lụt, ngũ cốc mất mùa. Nếu mùa xuân năm nay lúa mì lại không được mùa, dân chúng sẽ thiếu ăn, giá gạo tăng vọt, tất phải khốn khổ phiêu dạt; đó là cảnh tượng không nỡ nghĩ đến. Chính phủ nhìn thấy thời cuộc gian nan, bèn lập phương án cứu tế; tính ra chỉ còn cách kêu gọi và mua gạo ngoại quốc để cứu đói cho dân. Gạo ấy có thể đến từ Thanh quốc, Ấn Độ hoặc Xiêm, đều phải vận chuyển bằng thuyền, nên nói “thuận lợi khi vượt sông lớn”. Sau đó tôi đem lời bói này trình lên Bộ Tài chính. Chính phủ lập tức nhận rõ tình hình, dùng tiền tích trữ cứu đói để mua gạo nước ngoài rồi bán tại các cảng, nhờ vậy lòng dân được yên ổn và vui thỏa.