☯
Cao Đảo Dịch Đoán · giải từng quẻ
Cao Đảo Dịch Đoán · Quẻ 33 Thiên Sơn Độn. Độn: hanh thông, giữ chính thì có chút lợi.
䷠
Thiên Sơn Độn. Độn: hanh thông, giữ chính thì có chút lợi.
33 Thiên Sơn Độn
Tự quái truyện nói: “Hằng là lâu dài. Vạn vật không thể ở mãi nơi mình đang ở, nên quẻ tiếp theo là Độn. Độn nghĩa là lui.” Thể quẻ trên Càn dưới Cấn, bốn hào Dương ở trên, hai hào Âm dần dần tiến lên. Từ một Âm của quẻ Cấu đến hai Âm, Âm lớn lên, Dương lui xuống. Vì vậy quẻ mang tên Độn, nghĩa là Dương tránh Âm mà lui. Chữ Độn gồm ý con lợn và chạy đi; lợn thấy người thì chạy trốn, nên Độn lấy lợn làm tượng chạy thoát. Càn tượng Trời, cũng tượng phương xa, nên có nghĩa trốn đi xa; Cấn tượng núi, cũng tượng nơi cư trú, nên có tượng lui về ở. Vì vậy gọi là Thiên Sơn Độn.
Độn: hanh thông, giữ chính thì có chút lợi.
Độn là quẻ Âm đang lớn: kẻ tiểu nhân tiến lên, đạo quân tử suy tiêu. Tà và chính không thể cùng ở một nơi; Âm và Dương không thể cùng đứng. Khi gặp thời thế này, người quân tử phải ẩn lui, nếu không ắt chịu hại. Đến lúc nên Độn thì Độn, lui rồi mới thông, nên nói “Độn hanh”. “Giữ chính thì có chút lợi” nói về hai hào Âm: đạo Âm mới bắt đầu lớn, đạo Dương vẫn chưa hoàn toàn tiêu mất, nên nói “giữ chính thì có chút lợi”.
Thoán truyện nói: Độn hanh nghĩa là lui mà thông. Cứng ở đúng vị, có ứng, nên hành động thuận theo thời. Giữ chính thì có chút lợi nghĩa là Âm dần dần lớn lên. Thời và nghĩa của Độn thật lớn lao thay!
Theo xét: Trong “Vi Tử” của Kinh Thư, câu “ta không màng việc chạy trốn” dùng Độn với nghĩa ẩn lánh; trong “Truyện Chí Uẩn” của Hậu Hán thư, câu “chạy về phương Nam đến Thương Ngô”, Độn có nghĩa chạy trốn; trong “Quá Tần luận” của Giả Nghị, câu “lưỡng lự không dám tiến” thì Độn lại thông với Tuân, nghĩa là chần chừ. Tất cả đều không ngoài nghĩa lui tránh. “Lui mà hanh” nghĩa là hanh thông; người quân tử không dám trái thời, đến lúc nên lui mà không lui thì không thể thông, lui đi mới hanh. “Cứng ở đúng vị” chỉ Cửu ngũ, hào năm ứng chính với hào hai. Thông thường, hai và năm ứng nhau thì cùng hợp tác mà thành việc; riêng trong Độn, hai và năm tuy ứng nhau nhưng thực tế lại bức ép nhau. Hào hai ở nội quái, thế Âm dần lớn; hào năm ở ngoại quái, thế Dương dần tiêu. Bên này lớn, bên kia suy, khiến Dương bị ép phải lui. Sự lớn lên của hai hào Âm không phải do bản thân chúng, mà do thời thế làm nên. Người quân tử xét điều tất nhiên của thời thế rồi cùng thời mà hành động. Thân lui mà đạo hanh. “Trinh” nghĩa là chính; “lợi trinh” nghĩa là giữ chính thì có lợi. Hai hào Âm còn nhỏ, chưa đến mức ngang ngược, nên vẫn còn lợi cho chính, vì vậy nói “giữ chính thì có chút lợi”. Độn thông với quẻ Lâm. Lâm có hai Dương bốn Âm, nói “cứng dần dần lớn”; Độn cũng nói “dần dần lớn”. Đạo Dịch nâng đỡ Dương, ức chế Âm. Vì ghét Âm lớn lên nên không nói “mềm dần dần lớn”. “Dần dần lớn” nói về hào hai; “Độn hanh” nói về hào năm. Khi hào hai vừa bắt đầu lớn, hào năm lập tức nghĩ đến việc Độn. Biết thời, xét dấu hiệu manh nha, lui theo đúng đạo Độn. Đó chính là “người quân tử giữ kẻ tiểu nhân ở xa, không ghét mà nghiêm”. Độn ứng với thời, cũng hợp với nghĩa, nên nói: “Thời và nghĩa của Độn thật lớn lao thay!”
Lấy quẻ này để ví với việc người đời: trong quẻ Độn, hai hào âm sinh ở dưới quẻ Càn. Trong các quẻ mà âm dần dần lớn lên, quẻ Bĩ là cực điểm, quẻ Quán và quẻ Bác đã qua giữa, còn quẻ Độn là lúc “dần dần lớn”. Nói về việc người đời, quẻ Cấu chỉ có một hào âm mà gọi là “tráng”; quẻ Độn có hai hào âm, được một nửa khí của quẻ Khôn, sắp từ tráng tiến đến già. Ví như thời tiết, tuy chưa đến đại hàn, vẫn nên lui mà chuẩn bị áo rét; ví như mùa màng, tuy chưa gặp đại hoang, vẫn nên lui mà lo việc ăn; ví như bệnh tật, tuy chưa quá nặng, vẫn nên lui mà tìm ngải cứu chữa trị. Thấy âm đang dần lớn mà lo lui trước, thì lui mới có thể thông đạt; đến khi nó đã thịnh, lui thì đã muộn. Năm phần là cái lui, còn hai phần là thứ bức ép khiến chúng phải lui; hai tuy ứng với năm, nhưng thực ra lại làm tiêu hao năm. Hai thịnh, năm suy; năm gặp lúc vận thời suy bại, tức là việc người đi đến cùng quẫn. Khi việc người ở vào cảnh ấy, chỉ nên thuận theo thời mà hành động, lui để tránh hai phần kia. Như vậy năm chưa đến chỗ cùng quẫn hoàn toàn, còn có thể mong ngày sau cứu vãn và chờ dương trở lại. Đảo quẻ Bác thành quẻ Phục, đảo quẻ Quán thành quẻ Đại Tráng, đảo quẻ Bĩ thành quẻ Thái—đó đều là nhờ điều chỉnh và bảo hộ việc người mà chuyển xoay được tình thế; ấy là xử quẻ Độn đúng đạo. Một quẻ Độn đại khái chứa đựng cơ trí thấy trước.
Lấy quẻ này để ví với quốc gia, đó là lúc vận nước dần dần suy bại, như Thái Vương tránh người Địch mà dời đến Kỳ, hay Câu Tiễn chịu khuất thân phục vụ nước Ngô. Thái Vương ở Kỳ, về sau làm cho nhà Chu hưng thịnh; Câu Tiễn phục vụ nước Ngô, về sau làm cho nước Việt hưng khởi. Đó là nghĩa “độn rồi hanh”. Trong quẻ Độn, hai hào âm ở trong, bốn hào dương ở ngoài; hào hai là chủ của nội quái, hào năm là chủ của ngoại quái. Âm ở trong, dương ở ngoài, tức là “tiểu nhân ở bên trong, quân tử ở bên ngoài”. Sự tiêu trưởng của âm dương quyết định sự thịnh suy của quốc vận. Khi âm đang lớn, tiểu nhân dần dần được thế, quân tử dần dần mất địa vị. Quân tử ở vào cảnh ấy phải thấy được cơ hội mà hành động, rút thân lui xa, giữ mình sáng suốt; đó đều là đạo phải theo. Nếu lưu luyến không chịu lui, rốt cuộc quyền thế của tiểu nhân ngày càng thịnh, bè đảng đã thành; nhẹ thì bị biếm trích, nặng thì bị giết. Đến lúc ấy mới mưu việc độn thì đã không kịp. Khổng Tử có thể dừng thì dừng, có thể đi thì đi; đó là chỗ bậc thánh biết thuận thời. Cùng thời mà hành động, giữ lại thân hữu dụng cho quốc gia, chính là mưu cơ hội để quốc gia hưng phục. Độn rồi hanh nghĩa là thân tuy lui mà đạo được thông; hẳn không thể đem so với kẻ ẩn sĩ cô cao, quên cả thế sự.
Xét toàn quẻ, âm dương không thể thiên lệch đến mức một bên hoàn toàn không có. Điều đáng ghét ở âm là âm dần dần lớn lên rồi tiêu hao dương. Có người xem âm là mềm yếu, dễ chế ngự, nhưng không biết rằng hai hào âm tích tụ dần dần cũng có thể tiêu hết cái dương thuần của quẻ Càn. Khi âm mới bắt đầu lớn, nên lui và tránh xa nó, không trao cho âm quyền lực để tiêu dương; như vậy dương mới có thể lại được hanh thông. Vì thế nói: “Độn hanh, lui mà hanh vậy.” Tượng truyện nói: “Quân tử xa lánh tiểu nhân, không ghét mà nghiêm.” Không kết giao với tiểu nhân, cũng không tranh chấp với họ, dứt khoát lui xa; đó là quẻ Độn đạt được chính đạo. Xét chung hai quái trên dưới, quái trên là Càn, mạnh mẽ, có tượng quyết nhiên bỏ đi; quái dưới là Cấn, chủ dừng lại, có ý lưu luyến bám giữ. Vì vậy quái dưới không tốt bằng quái trên. Quẻ Độn không ngại xa; càng lên cao càng tốt. Nếu chia sáu hào theo các giai đoạn của quẻ Quán, hào đầu lui mà để lộ cái đuôi, chưa phải là lui thật. Hào hai nói “nắm giữ” mà không nói “độn”, là không muốn lui. Hào ba lui mà còn bị “ràng buộc”, muốn lui nhưng chưa quyết. Hào bốn nói “độn tốt”, là không dua theo điều mình ưa thích, siêu nhiên lui xa. Hào năm nói “độn đẹp”, là giữ mình bằng sự chính trực, nhờ lui mà được tốt. Hào trên nói “độn béo”, là sáng suốt xét kỹ cơ hội, bay lui khỏi cõi tục. Tuy nhiên không nên chấp cứng Kinh Dịch vào một cách luận duy nhất: đến lúc dùng thì hành động, đến lúc bỏ thì ẩn mình; chỉ cần nhận biết thời thế. Vì vậy, Độn là trí tuệ thấy được cơ hội của người quân tử. Nói “quân tử”, nói “tiểu nhân”, chỉ để nêu đại thể mà thôi.
Đại tượng nói: Trên trời có núi, đó là quẻ Độn. Người quân tử theo đó mà xa lánh tiểu nhân, không ghét mà vẫn nghiêm.
“Trên trời có núi, đó là quẻ Độn” nghĩa là trời và núi cách nhau xa xôi, không thể dễ dàng đến gần. Là trời xa núi, chứ không phải núi xa trời; núi cũng không thể oán trời vì trời ở xa. Người quân tử theo đó mà xa lánh tiểu nhân. Không cần công khai nói lời căm ghét, nhưng cũng chưa từng chủ động tỏ vẻ hòa nhã. Chỉ cần nhìn vào người ấy, tiểu nhân đã tự cảm thấy đáng sợ; đến gần thì thấy người ấy nghiêm trang, khó xâm phạm, khiến tiểu nhân không cần bị xua đuổi mà tự rời xa. “Không ghét mà nghiêm” là phương pháp tốt để đối xử với tiểu nhân.
【Dự đoán】
○ Hỏi về chiến tranh: Phía trước có núi, trong núi có quân địch mai phục; tiến lên sẽ dễ bị đánh bại.
○ Hỏi về kinh doanh: E rằng trong một thời gian giá cả hàng hóa lên xuống khác nhau rất xa.
○ Hỏi về công danh: Nên lui về ẩn dật, không nên tiến ra cầu kiến. Quân tử thì tốt, tiểu nhân thì xấu.
○ Hỏi về nhà cửa: Nhà này gần núi, phía trước trống trải và xa rộng; nên đề phòng âm khí hoặc sự quấy nhiễu của âm linh.
○ Hỏi về bệnh tật: Bệnh có sự quấy nhiễu của quỷ thần; nên kính mà tránh xa, chuyển sang ở nơi khác thì tốt.
○ Hỏi về hôn nhân: Âm dương của hào hai và hào năm vốn tương ứng, nhưng chính tà khác nhau, nên từ chối dứt khoát thì tốt.
○ Hỏi về thai sản: Sinh con gái.
Tự quái truyện nói: “Hằng là lâu dài. Vạn vật không thể ở mãi nơi mình đang ở, nên quẻ tiếp theo là Độn. Độn nghĩa là lui.” Thể quẻ trên Càn dưới Cấn, bốn hào Dương ở trên, hai hào Âm dần dần tiến lên. Từ một Âm của quẻ Cấu đến hai Âm, Âm lớn lên, Dương lui xuống. Vì vậy quẻ mang tên Độn, nghĩa là Dương tránh Âm mà lui. Chữ Độn gồm ý con lợn và chạy đi; lợn thấy người thì chạy trốn, nên Độn lấy lợn làm tượng chạy thoát. Càn tượng Trời, cũng tượng phương xa, nên có nghĩa trốn đi xa; Cấn tượng núi, cũng tượng nơi cư trú, nên có tượng lui về ở. Vì vậy gọi là Thiên Sơn Độn.
Độn: hanh thông, giữ chính thì có chút lợi.
Độn là quẻ Âm đang lớn: kẻ tiểu nhân tiến lên, đạo quân tử suy tiêu. Tà và chính không thể cùng ở một nơi; Âm và Dương không thể cùng đứng. Khi gặp thời thế này, người quân tử phải ẩn lui, nếu không ắt chịu hại. Đến lúc nên Độn thì Độn, lui rồi mới thông, nên nói “Độn hanh”. “Giữ chính thì có chút lợi” nói về hai hào Âm: đạo Âm mới bắt đầu lớn, đạo Dương vẫn chưa hoàn toàn tiêu mất, nên nói “giữ chính thì có chút lợi”.
Thoán truyện nói: Độn hanh nghĩa là lui mà thông. Cứng ở đúng vị, có ứng, nên hành động thuận theo thời. Giữ chính thì có chút lợi nghĩa là Âm dần dần lớn lên. Thời và nghĩa của Độn thật lớn lao thay!
Theo xét: Trong “Vi Tử” của Kinh Thư, câu “ta không màng việc chạy trốn” dùng Độn với nghĩa ẩn lánh; trong “Truyện Chí Uẩn” của Hậu Hán thư, câu “chạy về phương Nam đến Thương Ngô”, Độn có nghĩa chạy trốn; trong “Quá Tần luận” của Giả Nghị, câu “lưỡng lự không dám tiến” thì Độn lại thông với Tuân, nghĩa là chần chừ. Tất cả đều không ngoài nghĩa lui tránh. “Lui mà hanh” nghĩa là hanh thông; người quân tử không dám trái thời, đến lúc nên lui mà không lui thì không thể thông, lui đi mới hanh. “Cứng ở đúng vị” chỉ Cửu ngũ, hào năm ứng chính với hào hai. Thông thường, hai và năm ứng nhau thì cùng hợp tác mà thành việc; riêng trong Độn, hai và năm tuy ứng nhau nhưng thực tế lại bức ép nhau. Hào hai ở nội quái, thế Âm dần lớn; hào năm ở ngoại quái, thế Dương dần tiêu. Bên này lớn, bên kia suy, khiến Dương bị ép phải lui. Sự lớn lên của hai hào Âm không phải do bản thân chúng, mà do thời thế làm nên. Người quân tử xét điều tất nhiên của thời thế rồi cùng thời mà hành động. Thân lui mà đạo hanh. “Trinh” nghĩa là chính; “lợi trinh” nghĩa là giữ chính thì có lợi. Hai hào Âm còn nhỏ, chưa đến mức ngang ngược, nên vẫn còn lợi cho chính, vì vậy nói “giữ chính thì có chút lợi”. Độn thông với quẻ Lâm. Lâm có hai Dương bốn Âm, nói “cứng dần dần lớn”; Độn cũng nói “dần dần lớn”. Đạo Dịch nâng đỡ Dương, ức chế Âm. Vì ghét Âm lớn lên nên không nói “mềm dần dần lớn”. “Dần dần lớn” nói về hào hai; “Độn hanh” nói về hào năm. Khi hào hai vừa bắt đầu lớn, hào năm lập tức nghĩ đến việc Độn. Biết thời, xét dấu hiệu manh nha, lui theo đúng đạo Độn. Đó chính là “người quân tử giữ kẻ tiểu nhân ở xa, không ghét mà nghiêm”. Độn ứng với thời, cũng hợp với nghĩa, nên nói: “Thời và nghĩa của Độn thật lớn lao thay!”
Lấy quẻ này để ví với việc người đời: trong quẻ Độn, hai hào âm sinh ở dưới quẻ Càn. Trong các quẻ mà âm dần dần lớn lên, quẻ Bĩ là cực điểm, quẻ Quán và quẻ Bác đã qua giữa, còn quẻ Độn là lúc “dần dần lớn”. Nói về việc người đời, quẻ Cấu chỉ có một hào âm mà gọi là “tráng”; quẻ Độn có hai hào âm, được một nửa khí của quẻ Khôn, sắp từ tráng tiến đến già. Ví như thời tiết, tuy chưa đến đại hàn, vẫn nên lui mà chuẩn bị áo rét; ví như mùa màng, tuy chưa gặp đại hoang, vẫn nên lui mà lo việc ăn; ví như bệnh tật, tuy chưa quá nặng, vẫn nên lui mà tìm ngải cứu chữa trị. Thấy âm đang dần lớn mà lo lui trước, thì lui mới có thể thông đạt; đến khi nó đã thịnh, lui thì đã muộn. Năm phần là cái lui, còn hai phần là thứ bức ép khiến chúng phải lui; hai tuy ứng với năm, nhưng thực ra lại làm tiêu hao năm. Hai thịnh, năm suy; năm gặp lúc vận thời suy bại, tức là việc người đi đến cùng quẫn. Khi việc người ở vào cảnh ấy, chỉ nên thuận theo thời mà hành động, lui để tránh hai phần kia. Như vậy năm chưa đến chỗ cùng quẫn hoàn toàn, còn có thể mong ngày sau cứu vãn và chờ dương trở lại. Đảo quẻ Bác thành quẻ Phục, đảo quẻ Quán thành quẻ Đại Tráng, đảo quẻ Bĩ thành quẻ Thái—đó đều là nhờ điều chỉnh và bảo hộ việc người mà chuyển xoay được tình thế; ấy là xử quẻ Độn đúng đạo. Một quẻ Độn đại khái chứa đựng cơ trí thấy trước.
Lấy quẻ này để ví với quốc gia, đó là lúc vận nước dần dần suy bại, như Thái Vương tránh người Địch mà dời đến Kỳ, hay Câu Tiễn chịu khuất thân phục vụ nước Ngô. Thái Vương ở Kỳ, về sau làm cho nhà Chu hưng thịnh; Câu Tiễn phục vụ nước Ngô, về sau làm cho nước Việt hưng khởi. Đó là nghĩa “độn rồi hanh”. Trong quẻ Độn, hai hào âm ở trong, bốn hào dương ở ngoài; hào hai là chủ của nội quái, hào năm là chủ của ngoại quái. Âm ở trong, dương ở ngoài, tức là “tiểu nhân ở bên trong, quân tử ở bên ngoài”. Sự tiêu trưởng của âm dương quyết định sự thịnh suy của quốc vận. Khi âm đang lớn, tiểu nhân dần dần được thế, quân tử dần dần mất địa vị. Quân tử ở vào cảnh ấy phải thấy được cơ hội mà hành động, rút thân lui xa, giữ mình sáng suốt; đó đều là đạo phải theo. Nếu lưu luyến không chịu lui, rốt cuộc quyền thế của tiểu nhân ngày càng thịnh, bè đảng đã thành; nhẹ thì bị biếm trích, nặng thì bị giết. Đến lúc ấy mới mưu việc độn thì đã không kịp. Khổng Tử có thể dừng thì dừng, có thể đi thì đi; đó là chỗ bậc thánh biết thuận thời. Cùng thời mà hành động, giữ lại thân hữu dụng cho quốc gia, chính là mưu cơ hội để quốc gia hưng phục. Độn rồi hanh nghĩa là thân tuy lui mà đạo được thông; hẳn không thể đem so với kẻ ẩn sĩ cô cao, quên cả thế sự.
Xét toàn quẻ, âm dương không thể thiên lệch đến mức một bên hoàn toàn không có. Điều đáng ghét ở âm là âm dần dần lớn lên rồi tiêu hao dương. Có người xem âm là mềm yếu, dễ chế ngự, nhưng không biết rằng hai hào âm tích tụ dần dần cũng có thể tiêu hết cái dương thuần của quẻ Càn. Khi âm mới bắt đầu lớn, nên lui và tránh xa nó, không trao cho âm quyền lực để tiêu dương; như vậy dương mới có thể lại được hanh thông. Vì thế nói: “Độn hanh, lui mà hanh vậy.” Tượng truyện nói: “Quân tử xa lánh tiểu nhân, không ghét mà nghiêm.” Không kết giao với tiểu nhân, cũng không tranh chấp với họ, dứt khoát lui xa; đó là quẻ Độn đạt được chính đạo. Xét chung hai quái trên dưới, quái trên là Càn, mạnh mẽ, có tượng quyết nhiên bỏ đi; quái dưới là Cấn, chủ dừng lại, có ý lưu luyến bám giữ. Vì vậy quái dưới không tốt bằng quái trên. Quẻ Độn không ngại xa; càng lên cao càng tốt. Nếu chia sáu hào theo các giai đoạn của quẻ Quán, hào đầu lui mà để lộ cái đuôi, chưa phải là lui thật. Hào hai nói “nắm giữ” mà không nói “độn”, là không muốn lui. Hào ba lui mà còn bị “ràng buộc”, muốn lui nhưng chưa quyết. Hào bốn nói “độn tốt”, là không dua theo điều mình ưa thích, siêu nhiên lui xa. Hào năm nói “độn đẹp”, là giữ mình bằng sự chính trực, nhờ lui mà được tốt. Hào trên nói “độn béo”, là sáng suốt xét kỹ cơ hội, bay lui khỏi cõi tục. Tuy nhiên không nên chấp cứng Kinh Dịch vào một cách luận duy nhất: đến lúc dùng thì hành động, đến lúc bỏ thì ẩn mình; chỉ cần nhận biết thời thế. Vì vậy, Độn là trí tuệ thấy được cơ hội của người quân tử. Nói “quân tử”, nói “tiểu nhân”, chỉ để nêu đại thể mà thôi.
Đại tượng nói: Trên trời có núi, đó là quẻ Độn. Người quân tử theo đó mà xa lánh tiểu nhân, không ghét mà vẫn nghiêm.
“Trên trời có núi, đó là quẻ Độn” nghĩa là trời và núi cách nhau xa xôi, không thể dễ dàng đến gần. Là trời xa núi, chứ không phải núi xa trời; núi cũng không thể oán trời vì trời ở xa. Người quân tử theo đó mà xa lánh tiểu nhân. Không cần công khai nói lời căm ghét, nhưng cũng chưa từng chủ động tỏ vẻ hòa nhã. Chỉ cần nhìn vào người ấy, tiểu nhân đã tự cảm thấy đáng sợ; đến gần thì thấy người ấy nghiêm trang, khó xâm phạm, khiến tiểu nhân không cần bị xua đuổi mà tự rời xa. “Không ghét mà nghiêm” là phương pháp tốt để đối xử với tiểu nhân.
【Dự đoán】
○ Hỏi về chiến tranh: Phía trước có núi, trong núi có quân địch mai phục; tiến lên sẽ dễ bị đánh bại.
○ Hỏi về kinh doanh: E rằng trong một thời gian giá cả hàng hóa lên xuống khác nhau rất xa.
○ Hỏi về công danh: Nên lui về ẩn dật, không nên tiến ra cầu kiến. Quân tử thì tốt, tiểu nhân thì xấu.
○ Hỏi về nhà cửa: Nhà này gần núi, phía trước trống trải và xa rộng; nên đề phòng âm khí hoặc sự quấy nhiễu của âm linh.
○ Hỏi về bệnh tật: Bệnh có sự quấy nhiễu của quỷ thần; nên kính mà tránh xa, chuyển sang ở nơi khác thì tốt.
○ Hỏi về hôn nhân: Âm dương của hào hai và hào năm vốn tương ứng, nhưng chính tà khác nhau, nên từ chối dứt khoát thì tốt.
○ Hỏi về thai sản: Sinh con gái.
Sơ lục: Lui mà để lộ cái đuôi, nguy hiểm. Chớ nên tiến hành việc gì.
Sơ lục: Lui mà để lộ cái đuôi, nguy hiểm. Chớ nên tiến hành việc gì.
Tượng truyện nói: Cái nguy của việc lui mà để lộ đuôi; nếu không tiến đi thì có tai họa gì?
Hào đầu ở đầu quái Cấn. Cấn tượng về ở trong hang, lại cũng tượng cái đuôi, nên nói “độn vĩ”. Bậc hiền tránh đời, vào núi chỉ sợ chưa đủ sâu, vào rừng chỉ sợ chưa đủ kín; không muốn người ta lần theo phía sau. Nếu đã lui mà không giấu cái đuôi, thì không phải lui thật. Có lẽ chỉ mượn danh sơn làm đường tắt, muốn lấy việc “độn” làm kế để tiến hành một việc khác. Xưa nay những bậc cao ẩn không giữ được sự ẩn dật, chẳng những bị vượn hạc chê cười, mà khi công nghiệp chưa thành đã gặp thất bại theo sau. Cái nguy ấy đều do tự mình chuốc lấy. Vì vậy lời răn nói: “Chớ nên tiến hành việc gì”, nghĩa là nên lui chứ không nên đi tới. Tượng truyện nói: “Không đi tới thì có tai họa gì?” Đi tới thì tai họa đến, không đi tới thì không có tai họa; lời nói được đảo ngược để ngăn người ấy tiến lên.
【Dự đoán】
○ Hỏi về chiến tranh: Nói về quân mai phục. Quân mai phục phải ẩn thật sâu, không để lộ dấu vết cho địch dò ra. Nếu giấu đầu mà hở đuôi, ắt gặp nguy; thà không tiến còn hơn.
○ Hỏi về kinh doanh: Hàng hóa đến lúc bán thì nên bán nhanh, không nên để chậm trễ; cũng nên bán hết cả đầu lẫn cuối một lượt, như vậy mới tránh được tai họa.
○ Hỏi về công danh: Rồng vượt Long Môn đốt cháy đuôi, là điềm tốt.
○ Hỏi về nhà cửa: Nên nhanh chóng chuyển đi; chậm trễ sẽ có tai họa.
○ Hỏi về hôn nhân: Độn nghĩa là tránh né và lánh xa; hôn nhân không hợp.
○ Hỏi về thai sản: Sinh con gái.
【Ví dụ】 Một người bạn nọ đến xin bói vận khí, gieo được quẻ Độn biến sang quẻ Đồng Nhân.
Lời đoán nói: Trong quẻ Độn, bốn hào dương ở ngoài, hai hào âm ở trong. Cái ở ngoài dương thì dần dần tiêu, cái ở trong âm thì dần dần lớn. Vận khí được dương thì tốt; dương tiêu, âm trưởng, tức là vận tốt đã lui. Nay được hào đầu quẻ Độn. Hào đầu là dương ở ngôi âm, lời hào nói: “Độn vĩ, lệ; chớ dùng, chớ có chỗ đi.” Nghĩa là vận tốt đã lui, chỉ còn lại cái đuôi cuối cùng, nên nói “lệ”. Lời răn “chớ dùng” nghĩa là nên lui giữ, không nên tiến lên. Vận khí lấy năm năm làm một chu kỳ; đến thượng lục thì “không gì là không lợi”.
Tượng truyện nói: Cái nguy của việc lui mà để lộ đuôi; nếu không tiến đi thì có tai họa gì?
Hào đầu ở đầu quái Cấn. Cấn tượng về ở trong hang, lại cũng tượng cái đuôi, nên nói “độn vĩ”. Bậc hiền tránh đời, vào núi chỉ sợ chưa đủ sâu, vào rừng chỉ sợ chưa đủ kín; không muốn người ta lần theo phía sau. Nếu đã lui mà không giấu cái đuôi, thì không phải lui thật. Có lẽ chỉ mượn danh sơn làm đường tắt, muốn lấy việc “độn” làm kế để tiến hành một việc khác. Xưa nay những bậc cao ẩn không giữ được sự ẩn dật, chẳng những bị vượn hạc chê cười, mà khi công nghiệp chưa thành đã gặp thất bại theo sau. Cái nguy ấy đều do tự mình chuốc lấy. Vì vậy lời răn nói: “Chớ nên tiến hành việc gì”, nghĩa là nên lui chứ không nên đi tới. Tượng truyện nói: “Không đi tới thì có tai họa gì?” Đi tới thì tai họa đến, không đi tới thì không có tai họa; lời nói được đảo ngược để ngăn người ấy tiến lên.
【Dự đoán】
○ Hỏi về chiến tranh: Nói về quân mai phục. Quân mai phục phải ẩn thật sâu, không để lộ dấu vết cho địch dò ra. Nếu giấu đầu mà hở đuôi, ắt gặp nguy; thà không tiến còn hơn.
○ Hỏi về kinh doanh: Hàng hóa đến lúc bán thì nên bán nhanh, không nên để chậm trễ; cũng nên bán hết cả đầu lẫn cuối một lượt, như vậy mới tránh được tai họa.
○ Hỏi về công danh: Rồng vượt Long Môn đốt cháy đuôi, là điềm tốt.
○ Hỏi về nhà cửa: Nên nhanh chóng chuyển đi; chậm trễ sẽ có tai họa.
○ Hỏi về hôn nhân: Độn nghĩa là tránh né và lánh xa; hôn nhân không hợp.
○ Hỏi về thai sản: Sinh con gái.
【Ví dụ】 Một người bạn nọ đến xin bói vận khí, gieo được quẻ Độn biến sang quẻ Đồng Nhân.
Lời đoán nói: Trong quẻ Độn, bốn hào dương ở ngoài, hai hào âm ở trong. Cái ở ngoài dương thì dần dần tiêu, cái ở trong âm thì dần dần lớn. Vận khí được dương thì tốt; dương tiêu, âm trưởng, tức là vận tốt đã lui. Nay được hào đầu quẻ Độn. Hào đầu là dương ở ngôi âm, lời hào nói: “Độn vĩ, lệ; chớ dùng, chớ có chỗ đi.” Nghĩa là vận tốt đã lui, chỉ còn lại cái đuôi cuối cùng, nên nói “lệ”. Lời răn “chớ dùng” nghĩa là nên lui giữ, không nên tiến lên. Vận khí lấy năm năm làm một chu kỳ; đến thượng lục thì “không gì là không lợi”.
Lục nhị: Giữ chặt bằng da bò vàng, không ai có thể tháo gỡ được.
Lục nhị: Giữ chặt bằng da bò vàng, không ai có thể tháo gỡ được.
Tượng truyện nói: Giữ bằng bò vàng là làm cho chí hướng vững chắc.
Hai chữ “nó” trong “nắm giữ nó” và “không ai thắng nổi mà tháo nó ra” đều chỉ người đang lui. Màu vàng là chính sắc ở trung ương; bò có tính mềm thuận; da thì bền chắc và dai. Quái Cấn tượng về da nên nói “da”; tượng về tay nên nói “nắm”; hào hai được khí của quẻ Khôn, mà Khôn tượng bò vàng, nên nói “bò vàng”. Hào hai ở vị trí nội hào, là chủ làm thành toàn quẻ; ứng với cửu ngũ, nhưng âm trưởng thì thực tế tiêu hao hào năm, khiến hào năm phải độn, các hào khác cũng theo đó mà lui. Hào hai muốn nắm giữ và lưu lại, như bài thơ về ngựa non trắng có câu “nắm nó, buộc nó”. “Dùng da bò vàng mà nắm giữ nó” ví với sự chắc bền của việc cầm giữ, khiến nó không thể độn đi. “Thắng” nghĩa là chịu nổi; “thuyết” nghĩa là tháo gỡ; “không ai thắng nổi mà tháo nó ra” nghĩa là làm cho nó không thể trốn thoát. Các hào khác đều nói “độn”, riêng hào hai không nói “độn”. Kẻ độn là các hào khác; kẻ xua đuổi khiến chúng phải độn là hào hai. Hào hai đã xua chúng đi lại còn giả ý nắm giữ, không cho chúng độn; đó là kế sách lồng nhốt và khống chế của tiểu nhân. Tượng truyện nói “làm vững chí”, còn tượng của hào năm nói “làm chính chí”; chí của hào hai và hào năm vốn khác nhau. Hào hai muốn mượn lễ hội ngộ tốt đẹp để lung lạc và giam giữ chí của hào năm, khiến nó không độn. “Làm vững chí” tức là làm vững chí của hào năm.
【Dự đoán】
○ Hỏi về chiến tranh: Khi các quân đội đều tháo chạy tan tác, riêng mình có thể kiên quyết cố thủ thì đáng khen.
○ Hỏi về kinh doanh: Dù giá hàng có tăng liên tục trong một thời gian, nếu cố giữ theo giá vốn thì không thể bán tháo được.
○ Hỏi về công danh: Như ngọc quý đặt trên chiếu chờ người mời dùng, ngọc đẹp chờ người mua, là điềm công danh. Nhưng câu “không ai tháo gỡ được” cho thấy công danh khó mong đạt.
○ Hỏi về nhà cửa: Âm khí ở nhà này dần dần thịnh, người ở bất lợi. Mọi người đều tính chuyện chuyển đi; dù muốn bán cũng khó bán ngay.
○ Hỏi về hôn nhân: Hôn nhân này đã thành, về sau muốn hối hận rút lui thì người mai mối sẽ vô cùng khó xử.
○ Hỏi về thai sản: Sinh con gái.
【Ví dụ】 Một người bạn nọ đến xin bói vận khí, gieo được quẻ Độn biến sang quẻ Cấu.
Lời đoán nói: Quẻ này có hai hào âm dần dần lớn, bốn hào dương dần dần suy. Âm là tiểu nhân, dương là quân tử; tiểu nhân ngày ngày tiến, quân tử ngày ngày lui, nên gọi là Độn. Xét về vận khí, đúng là lúc vận đang lui. “Da bò vàng” vừa mềm vừa dai; dùng nó để buộc vật thì vật không thể thoát. Ví như đời người bị vận trói buộc, tuy có chí nguyện nhưng suốt đời vẫn bị trói, không thể thi thố. Nay được hào hai, tượng của nó như vậy, vận khí có thể suy ra.
【Ví dụ】 Năm Minh Trị thứ 29, bói vận khí nước Nhật, gieo được quẻ Độn biến sang quẻ Cấu.
Lời đoán nói: Quẻ này có bốn hào dương bị hai hào âm xâm lấn. Luận về việc người là ta bị họ xâm lấn, đối với quốc gia cũng vậy. Từ sau khi nước ta thắng nhà Thanh, ba nước Nga, Đức, Pháp lấy “hòa bình ở châu Á” làm cớ, buộc ta trả lại Liêu Đông. Hơn nữa, Nga và Pháp đứng ra dàn xếp tiền bồi thường cho nhà Thanh, quan hệ giữa Nga và Thanh biến đổi hẳn, rồi sẽ có việc xảy ra ở Đông Dương. Hiện nay các cường quốc châu Âu đều chỉ tranh lợi và mưu lợi riêng. Họ ràng buộc nhà Thanh, ví như dùng “da bò vàng” trói tay chân khiến không thể tháo ra, gần như muốn chia cắt nước ấy cho thỏa chí. Đối với nước ta, họ cũng không phải không muốn trói buộc theo cách đó. Ta chỉ cần giữ vững chí hướng, trong thì tu sửa quân bị, ngoài thì khéo dùng lời lẽ để làm bền bang giao, không chịu để họ lung lạc. Đó là kế sách đúng đắn.
Tượng truyện nói: Giữ bằng bò vàng là làm cho chí hướng vững chắc.
Hai chữ “nó” trong “nắm giữ nó” và “không ai thắng nổi mà tháo nó ra” đều chỉ người đang lui. Màu vàng là chính sắc ở trung ương; bò có tính mềm thuận; da thì bền chắc và dai. Quái Cấn tượng về da nên nói “da”; tượng về tay nên nói “nắm”; hào hai được khí của quẻ Khôn, mà Khôn tượng bò vàng, nên nói “bò vàng”. Hào hai ở vị trí nội hào, là chủ làm thành toàn quẻ; ứng với cửu ngũ, nhưng âm trưởng thì thực tế tiêu hao hào năm, khiến hào năm phải độn, các hào khác cũng theo đó mà lui. Hào hai muốn nắm giữ và lưu lại, như bài thơ về ngựa non trắng có câu “nắm nó, buộc nó”. “Dùng da bò vàng mà nắm giữ nó” ví với sự chắc bền của việc cầm giữ, khiến nó không thể độn đi. “Thắng” nghĩa là chịu nổi; “thuyết” nghĩa là tháo gỡ; “không ai thắng nổi mà tháo nó ra” nghĩa là làm cho nó không thể trốn thoát. Các hào khác đều nói “độn”, riêng hào hai không nói “độn”. Kẻ độn là các hào khác; kẻ xua đuổi khiến chúng phải độn là hào hai. Hào hai đã xua chúng đi lại còn giả ý nắm giữ, không cho chúng độn; đó là kế sách lồng nhốt và khống chế của tiểu nhân. Tượng truyện nói “làm vững chí”, còn tượng của hào năm nói “làm chính chí”; chí của hào hai và hào năm vốn khác nhau. Hào hai muốn mượn lễ hội ngộ tốt đẹp để lung lạc và giam giữ chí của hào năm, khiến nó không độn. “Làm vững chí” tức là làm vững chí của hào năm.
【Dự đoán】
○ Hỏi về chiến tranh: Khi các quân đội đều tháo chạy tan tác, riêng mình có thể kiên quyết cố thủ thì đáng khen.
○ Hỏi về kinh doanh: Dù giá hàng có tăng liên tục trong một thời gian, nếu cố giữ theo giá vốn thì không thể bán tháo được.
○ Hỏi về công danh: Như ngọc quý đặt trên chiếu chờ người mời dùng, ngọc đẹp chờ người mua, là điềm công danh. Nhưng câu “không ai tháo gỡ được” cho thấy công danh khó mong đạt.
○ Hỏi về nhà cửa: Âm khí ở nhà này dần dần thịnh, người ở bất lợi. Mọi người đều tính chuyện chuyển đi; dù muốn bán cũng khó bán ngay.
○ Hỏi về hôn nhân: Hôn nhân này đã thành, về sau muốn hối hận rút lui thì người mai mối sẽ vô cùng khó xử.
○ Hỏi về thai sản: Sinh con gái.
【Ví dụ】 Một người bạn nọ đến xin bói vận khí, gieo được quẻ Độn biến sang quẻ Cấu.
Lời đoán nói: Quẻ này có hai hào âm dần dần lớn, bốn hào dương dần dần suy. Âm là tiểu nhân, dương là quân tử; tiểu nhân ngày ngày tiến, quân tử ngày ngày lui, nên gọi là Độn. Xét về vận khí, đúng là lúc vận đang lui. “Da bò vàng” vừa mềm vừa dai; dùng nó để buộc vật thì vật không thể thoát. Ví như đời người bị vận trói buộc, tuy có chí nguyện nhưng suốt đời vẫn bị trói, không thể thi thố. Nay được hào hai, tượng của nó như vậy, vận khí có thể suy ra.
【Ví dụ】 Năm Minh Trị thứ 29, bói vận khí nước Nhật, gieo được quẻ Độn biến sang quẻ Cấu.
Lời đoán nói: Quẻ này có bốn hào dương bị hai hào âm xâm lấn. Luận về việc người là ta bị họ xâm lấn, đối với quốc gia cũng vậy. Từ sau khi nước ta thắng nhà Thanh, ba nước Nga, Đức, Pháp lấy “hòa bình ở châu Á” làm cớ, buộc ta trả lại Liêu Đông. Hơn nữa, Nga và Pháp đứng ra dàn xếp tiền bồi thường cho nhà Thanh, quan hệ giữa Nga và Thanh biến đổi hẳn, rồi sẽ có việc xảy ra ở Đông Dương. Hiện nay các cường quốc châu Âu đều chỉ tranh lợi và mưu lợi riêng. Họ ràng buộc nhà Thanh, ví như dùng “da bò vàng” trói tay chân khiến không thể tháo ra, gần như muốn chia cắt nước ấy cho thỏa chí. Đối với nước ta, họ cũng không phải không muốn trói buộc theo cách đó. Ta chỉ cần giữ vững chí hướng, trong thì tu sửa quân bị, ngoài thì khéo dùng lời lẽ để làm bền bang giao, không chịu để họ lung lạc. Đó là kế sách đúng đắn.
Cửu tam: Bị ràng buộc trong lúc lui, có bệnh, nguy hiểm. Nuôi bề tôi và thiếp thì tốt.
Cửu tam: Bị ràng buộc trong lúc lui, có bệnh, nguy hiểm. Nuôi bề tôi và thiếp thì tốt.
Tượng truyện nói: Cái nguy của việc bị ràng buộc khi lui là bệnh tật và mệt mỏi. Nuôi bề tôi và thiếp thì tốt, nhưng không thể làm việc lớn.
“Hệ” nghĩa là bị ràng buộc, vướng mắc. Hào ba là dương cứng, ở trên nội quái, gần gũi với hai hào âm, bị hào hai kiềm giữ, không thể vượt lên mà lui xa một cách siêu nhiên. Muốn độn mà chí chưa quyết, nên nói “hệ độn”. Phàm khi đến lúc nên độn thì phải độn, quý ở chỗ nhanh và xa. Một khi có điều ràng buộc thì lo lắng không yên, giống như thân mang bệnh đau, đó là con đường nguy hiểm, nên nói “có tật, lệ”. “Hệ” là hào ba bị hào hai buộc, lấy âm làm chủ; “súc” là hào hai được hào ba nuôi dưỡng, lấy dương làm chủ. Âm buộc dương thì nguy, dương nuôi âm thì tốt. “Bề tôi và thiếp” là tượng âm; hào ba dương ở trên hai hào âm nên có thể nuôi dưỡng chúng. Quân tử nuôi bề tôi và thiếp để sai khiến; việc tiến lui của họ không đủ quan trọng để quyết định đại sự. Vì vậy “hệ độn” vẫn không mất tốt; nhưng nếu gặp đại sự thì ắt do chần chừ mà bỏ lỡ. Tượng truyện nói “có bệnh” là mệt mỏi; mệt mỏi nghĩa là sức đã cạn, thân thể suy kiệt. “Không thể làm đại sự” chỉ những tiết tháo và đại nghĩa mà hào ba phải giữ suốt đời, không được xem nhẹ.
【Dự đoán】 Hỏi về chiến tranh: Quân trận tiến lui đều có kỷ luật; trống lệnh tiến, kim loại lệnh lui. Điều cốt yếu là phải nhanh nhạy, hễ chậm trễ ắt đại bại. Nên thận trọng.
○ Hỏi về kinh doanh: Khi hàng hóa đến lúc cần bán, không nên do dự không quyết hoặc vướng mắc tình riêng; đề phòng làm hỏng việc lớn.
○ Hỏi về công danh: Đang lúc gian nhân nắm quyền, nên dũng cảm lui khỏi dòng nước đang chảy xiết, như vậy sẽ không mắc họa bệnh.
○ Hỏi về nhà cửa: Nhà này bất lợi, chủ về nhiều bệnh tật tai ách. Nên nhanh chóng chuyển đi; nếu chậm trễ không rời, e sẽ có đại họa.
○ Hỏi về hôn nhân: Cưới vợ cả thì bất lợi, cưới thiếp thì tốt.
○ Hỏi về thai sản: Sinh con gái.
【Ví dụ】 Một người bạn nọ đến xin bói sự thịnh suy của việc kinh doanh, gieo được quẻ Độn biến sang quẻ Bĩ.
Lời đoán nói: Hào ba lấy dương ở ngôi dương, lưu luyến hai hào âm, muốn độn mà không quyết, nên dẫn đến “có bệnh, nguy”. Nay ngài hỏi về việc kinh doanh mà được hào ba này, đó là tượng việc buôn bán thất bại. Nên nhanh chóng bán tháo hàng hóa thì tổn thất còn ít; nếu tiếc vốn mà chần chừ, giá hàng sẽ ngày càng hạ, tổn thất càng lớn. Đó là nghĩa “hệ độn, có bệnh, nguy”. “Nuôi bề tôi và thiếp thì tốt” nghĩa là giữ số vốn còn lại để nuôi người trong nhà thì được; còn muốn khôi phục việc kinh doanh thì không thể.
Tượng truyện nói: Cái nguy của việc bị ràng buộc khi lui là bệnh tật và mệt mỏi. Nuôi bề tôi và thiếp thì tốt, nhưng không thể làm việc lớn.
“Hệ” nghĩa là bị ràng buộc, vướng mắc. Hào ba là dương cứng, ở trên nội quái, gần gũi với hai hào âm, bị hào hai kiềm giữ, không thể vượt lên mà lui xa một cách siêu nhiên. Muốn độn mà chí chưa quyết, nên nói “hệ độn”. Phàm khi đến lúc nên độn thì phải độn, quý ở chỗ nhanh và xa. Một khi có điều ràng buộc thì lo lắng không yên, giống như thân mang bệnh đau, đó là con đường nguy hiểm, nên nói “có tật, lệ”. “Hệ” là hào ba bị hào hai buộc, lấy âm làm chủ; “súc” là hào hai được hào ba nuôi dưỡng, lấy dương làm chủ. Âm buộc dương thì nguy, dương nuôi âm thì tốt. “Bề tôi và thiếp” là tượng âm; hào ba dương ở trên hai hào âm nên có thể nuôi dưỡng chúng. Quân tử nuôi bề tôi và thiếp để sai khiến; việc tiến lui của họ không đủ quan trọng để quyết định đại sự. Vì vậy “hệ độn” vẫn không mất tốt; nhưng nếu gặp đại sự thì ắt do chần chừ mà bỏ lỡ. Tượng truyện nói “có bệnh” là mệt mỏi; mệt mỏi nghĩa là sức đã cạn, thân thể suy kiệt. “Không thể làm đại sự” chỉ những tiết tháo và đại nghĩa mà hào ba phải giữ suốt đời, không được xem nhẹ.
【Dự đoán】 Hỏi về chiến tranh: Quân trận tiến lui đều có kỷ luật; trống lệnh tiến, kim loại lệnh lui. Điều cốt yếu là phải nhanh nhạy, hễ chậm trễ ắt đại bại. Nên thận trọng.
○ Hỏi về kinh doanh: Khi hàng hóa đến lúc cần bán, không nên do dự không quyết hoặc vướng mắc tình riêng; đề phòng làm hỏng việc lớn.
○ Hỏi về công danh: Đang lúc gian nhân nắm quyền, nên dũng cảm lui khỏi dòng nước đang chảy xiết, như vậy sẽ không mắc họa bệnh.
○ Hỏi về nhà cửa: Nhà này bất lợi, chủ về nhiều bệnh tật tai ách. Nên nhanh chóng chuyển đi; nếu chậm trễ không rời, e sẽ có đại họa.
○ Hỏi về hôn nhân: Cưới vợ cả thì bất lợi, cưới thiếp thì tốt.
○ Hỏi về thai sản: Sinh con gái.
【Ví dụ】 Một người bạn nọ đến xin bói sự thịnh suy của việc kinh doanh, gieo được quẻ Độn biến sang quẻ Bĩ.
Lời đoán nói: Hào ba lấy dương ở ngôi dương, lưu luyến hai hào âm, muốn độn mà không quyết, nên dẫn đến “có bệnh, nguy”. Nay ngài hỏi về việc kinh doanh mà được hào ba này, đó là tượng việc buôn bán thất bại. Nên nhanh chóng bán tháo hàng hóa thì tổn thất còn ít; nếu tiếc vốn mà chần chừ, giá hàng sẽ ngày càng hạ, tổn thất càng lớn. Đó là nghĩa “hệ độn, có bệnh, nguy”. “Nuôi bề tôi và thiếp thì tốt” nghĩa là giữ số vốn còn lại để nuôi người trong nhà thì được; còn muốn khôi phục việc kinh doanh thì không thể.
Cửu tứ: Lui tốt. Quân tử thì tốt, tiểu nhân thì xấu.
Cửu tứ: Lui tốt. Quân tử thì tốt, tiểu nhân thì xấu.
Tượng truyện nói: Quân tử biết lui một cách tốt đẹp, còn tiểu nhân thì không thể làm được.
Hào bốn ứng với hào đầu. Đã tương ứng thì ắt có tình thân, nhưng hào đầu yêu thích hào bốn, còn hào bốn lại không yêu thích hào đầu. Hơn nữa, vì sự yêu thích của hào đầu, hào bốn quyết ý lánh đi thật xa, nên gọi là “ưa lánh”. Tuy vậy, sự yêu thích của hào đầu đối với hào bốn cũng chẳng phải thật lòng, chỉ muốn mượn địa vị của hào bốn để làm mình thêm có trọng lượng. Đó là ý dùng người quân tử làm chỗ dựa, cũng như Tân Mãng làm lễ với người hiền và hạ mình trước kẻ dưới. Hào bốn thấy rõ điều ấy, không để hào đầu lôi kéo, bèn siêu nhiên lui xa, như nói: “Ngươi tuy yêu ta, nhưng ta không yêu ngươi. Ngươi không lánh ta thì ta tự lánh; ta chỉ làm theo chí mình mà thôi.” Hào bốn nhập vào quẻ Càn; Càn tượng người quân tử, nên nói “quân tử cát”. Hào đầu dựa vào vẻ ngoài đôn hậu và tình ý sâu xa của hào bốn, tưởng rằng hào bốn nhất định sẽ cảm động, lưu luyến và có tình. Nào ngờ nhà tuy gần mà người lại xa, một khi đi thì cách nghìn dặm, rốt cuộc không thể níu giữ. Hào đầu ở quẻ Cấn; Cấn tượng kẻ tiểu nhân, nên nói “tiểu nhân bĩ”. Một thuyết khác cho rằng “ưa lánh” là có điều mình yêu thích nên lánh đi, giống chữ “ưa” trong câu “theo điều ta ưa thích” của Luận Ngữ. Người đời yêu thích phú quý công danh; người quân tử yêu thích việc vui với Trời và hiểu mệnh. Đó gọi là “ưa lánh”. Cách hiểu này cũng thông.
【Dự đoán】
○ Hỏi về chiến trận: Hào bốn ở đầu quẻ Càn; Càn tượng sự mạnh mẽ, chỉ biết tiến mà không biết lui. Có lẽ trong quân có người toan mưu hãm hại, nên lập kế lui để tránh. Lui cũng là điều cát.
○ Hỏi về kinh doanh: Với nhà buôn, mua vào là tiến, bán ra là lui. Hào bốn nói “ưa lánh”, nghĩa là biết đưa hàng ra bán mới có lợi.
○ Hỏi về công danh: Lời hào “ưa lánh” cho thấy người ấy ắt không có ý với công danh. Nhưng danh tiếng cũng khác nhau: có kẻ trộm hư danh nhất thời, có người để lại sự nghiệp lớn cho nghìn thu. Quân tử và tiểu nhân phân biệt ở đó. Người gieo quẻ nên tự xét mình.
○ Hỏi về bệnh tật: Hào bốn mang thể Càn, lời hào nói “ưa lánh”. Dương lui vào âm, bệnh tình nguy cấp. Tuy nhiên, chuyển nguy thành an cũng là tượng của quẻ Lánh, nên có lẽ người sang trọng còn chữa được, còn kẻ thường thì khó.
○ Hỏi về hôn nhân: Nên đề phòng về sau có nỗi lo ly hôn.
○ Hỏi về việc kiện tụng: Tục ngữ nói: “Trong ba mươi sáu kế, chạy là thượng sách”; đó chính là ý của “ưa lánh”.
○ Hỏi sinh nở: Sinh con trai.
【Ví dụ】Một người thân và bạn của tôi đến xin xem vận khí; gieo được quẻ Lánh biến thành quẻ Tiệm.
Lời đoán nói: Hào bốn ở đầu phần dương của Càn; Càn nói về sự hiện ra, không nói về ẩn giấu. Thế nhưng hào bốn bị hai hào âm bức ép, nên siêu nhiên lui xa; đó là lui để tránh hại. Nay ông được hào bốn: bản thân ông đang giữ chức vụ, nhưng trong hàng đồng liêu, chính tà không đồng nhất. Có kẻ ngoài mặt tỏ vẻ tình nghĩa đôn hậu, bên trong lại bày vô số mưu gian, không thể không đề phòng. Ông biết rõ điều đó, không để lộ sắc thái hay lời nói, quyết ý lui về. Đây là đạo cốt yếu để người sáng suốt bảo toàn thân mình. Lời hào nói: “Cửu tứ: ưa lánh; quân tử cát, tiểu nhân bĩ”, nghĩa là quân tử bay cao lánh khỏi cõi tục thì cát; tiểu nhân đắm chìm trong tình với tước lộc thì bĩ. Tượng hào là như vậy, ông nên suy xét kỹ.
Về sau, quả nhiên người ấy vì cuộc cải cách chế độ quan chức mà nhận một sự bổ nhiệm không đúng chức phận.
【Ví dụ】Một hôm ông Sugiura Shigetsuyo đến nói: “Hiện nay, về việc tàu Chishima, chúng tôi cho rằng phán quyết của Tòa án Thượng thẩm Anh ở Thượng Hải là bất công, định lại sang tranh biện với Anh. Kết cục liệu có thuận lợi chăng? Sẽ ra sao? Xin gieo quẻ giúp.” Gieo được quẻ Lánh biến thành quẻ Tiệm.
Lời đoán nói: Quẻ này âm trưởng dương tiêu, là tượng tà mạnh chính yếu. Bên chính nghĩa ắt phải quay lui và chịu khuất nhục; quẻ tượng là như vậy. Nay hỏi việc xét xử tàu Chishima, được hào bốn quẻ Lánh. Trong quẻ Lánh, hai hào âm ở trong phát triển và bức lên trên; đến hào bốn thì thế âm đã thịnh, khí dương gần như cạn. Bề ngoài tuy giả vờ tình nghĩa, nhưng trong lòng thực sự hiểm độc, không thể dò lường. Đối chiếu với việc tàu Chishima, tình hình hoàn toàn phù hợp. Nước ta vì tàu Chishima gặp nạn, dựa vào công pháp quốc tế để tranh biện với họ; qua nhiều lần thẩm tra, rốt cuộc vẫn không được xử đúng. Bởi đại thế thiên hạ hiện nay dựa vào mạnh yếu chứ không dựa vào phải trái; đó cũng là việc không biết làm thế nào. Lời hào nói “ưa lánh”, dạy ta lui tránh. Lui tránh được thì coi như sự việc chấm dứt.
Tượng truyện nói: Quân tử biết lui một cách tốt đẹp, còn tiểu nhân thì không thể làm được.
Hào bốn ứng với hào đầu. Đã tương ứng thì ắt có tình thân, nhưng hào đầu yêu thích hào bốn, còn hào bốn lại không yêu thích hào đầu. Hơn nữa, vì sự yêu thích của hào đầu, hào bốn quyết ý lánh đi thật xa, nên gọi là “ưa lánh”. Tuy vậy, sự yêu thích của hào đầu đối với hào bốn cũng chẳng phải thật lòng, chỉ muốn mượn địa vị của hào bốn để làm mình thêm có trọng lượng. Đó là ý dùng người quân tử làm chỗ dựa, cũng như Tân Mãng làm lễ với người hiền và hạ mình trước kẻ dưới. Hào bốn thấy rõ điều ấy, không để hào đầu lôi kéo, bèn siêu nhiên lui xa, như nói: “Ngươi tuy yêu ta, nhưng ta không yêu ngươi. Ngươi không lánh ta thì ta tự lánh; ta chỉ làm theo chí mình mà thôi.” Hào bốn nhập vào quẻ Càn; Càn tượng người quân tử, nên nói “quân tử cát”. Hào đầu dựa vào vẻ ngoài đôn hậu và tình ý sâu xa của hào bốn, tưởng rằng hào bốn nhất định sẽ cảm động, lưu luyến và có tình. Nào ngờ nhà tuy gần mà người lại xa, một khi đi thì cách nghìn dặm, rốt cuộc không thể níu giữ. Hào đầu ở quẻ Cấn; Cấn tượng kẻ tiểu nhân, nên nói “tiểu nhân bĩ”. Một thuyết khác cho rằng “ưa lánh” là có điều mình yêu thích nên lánh đi, giống chữ “ưa” trong câu “theo điều ta ưa thích” của Luận Ngữ. Người đời yêu thích phú quý công danh; người quân tử yêu thích việc vui với Trời và hiểu mệnh. Đó gọi là “ưa lánh”. Cách hiểu này cũng thông.
【Dự đoán】
○ Hỏi về chiến trận: Hào bốn ở đầu quẻ Càn; Càn tượng sự mạnh mẽ, chỉ biết tiến mà không biết lui. Có lẽ trong quân có người toan mưu hãm hại, nên lập kế lui để tránh. Lui cũng là điều cát.
○ Hỏi về kinh doanh: Với nhà buôn, mua vào là tiến, bán ra là lui. Hào bốn nói “ưa lánh”, nghĩa là biết đưa hàng ra bán mới có lợi.
○ Hỏi về công danh: Lời hào “ưa lánh” cho thấy người ấy ắt không có ý với công danh. Nhưng danh tiếng cũng khác nhau: có kẻ trộm hư danh nhất thời, có người để lại sự nghiệp lớn cho nghìn thu. Quân tử và tiểu nhân phân biệt ở đó. Người gieo quẻ nên tự xét mình.
○ Hỏi về bệnh tật: Hào bốn mang thể Càn, lời hào nói “ưa lánh”. Dương lui vào âm, bệnh tình nguy cấp. Tuy nhiên, chuyển nguy thành an cũng là tượng của quẻ Lánh, nên có lẽ người sang trọng còn chữa được, còn kẻ thường thì khó.
○ Hỏi về hôn nhân: Nên đề phòng về sau có nỗi lo ly hôn.
○ Hỏi về việc kiện tụng: Tục ngữ nói: “Trong ba mươi sáu kế, chạy là thượng sách”; đó chính là ý của “ưa lánh”.
○ Hỏi sinh nở: Sinh con trai.
【Ví dụ】Một người thân và bạn của tôi đến xin xem vận khí; gieo được quẻ Lánh biến thành quẻ Tiệm.
Lời đoán nói: Hào bốn ở đầu phần dương của Càn; Càn nói về sự hiện ra, không nói về ẩn giấu. Thế nhưng hào bốn bị hai hào âm bức ép, nên siêu nhiên lui xa; đó là lui để tránh hại. Nay ông được hào bốn: bản thân ông đang giữ chức vụ, nhưng trong hàng đồng liêu, chính tà không đồng nhất. Có kẻ ngoài mặt tỏ vẻ tình nghĩa đôn hậu, bên trong lại bày vô số mưu gian, không thể không đề phòng. Ông biết rõ điều đó, không để lộ sắc thái hay lời nói, quyết ý lui về. Đây là đạo cốt yếu để người sáng suốt bảo toàn thân mình. Lời hào nói: “Cửu tứ: ưa lánh; quân tử cát, tiểu nhân bĩ”, nghĩa là quân tử bay cao lánh khỏi cõi tục thì cát; tiểu nhân đắm chìm trong tình với tước lộc thì bĩ. Tượng hào là như vậy, ông nên suy xét kỹ.
Về sau, quả nhiên người ấy vì cuộc cải cách chế độ quan chức mà nhận một sự bổ nhiệm không đúng chức phận.
【Ví dụ】Một hôm ông Sugiura Shigetsuyo đến nói: “Hiện nay, về việc tàu Chishima, chúng tôi cho rằng phán quyết của Tòa án Thượng thẩm Anh ở Thượng Hải là bất công, định lại sang tranh biện với Anh. Kết cục liệu có thuận lợi chăng? Sẽ ra sao? Xin gieo quẻ giúp.” Gieo được quẻ Lánh biến thành quẻ Tiệm.
Lời đoán nói: Quẻ này âm trưởng dương tiêu, là tượng tà mạnh chính yếu. Bên chính nghĩa ắt phải quay lui và chịu khuất nhục; quẻ tượng là như vậy. Nay hỏi việc xét xử tàu Chishima, được hào bốn quẻ Lánh. Trong quẻ Lánh, hai hào âm ở trong phát triển và bức lên trên; đến hào bốn thì thế âm đã thịnh, khí dương gần như cạn. Bề ngoài tuy giả vờ tình nghĩa, nhưng trong lòng thực sự hiểm độc, không thể dò lường. Đối chiếu với việc tàu Chishima, tình hình hoàn toàn phù hợp. Nước ta vì tàu Chishima gặp nạn, dựa vào công pháp quốc tế để tranh biện với họ; qua nhiều lần thẩm tra, rốt cuộc vẫn không được xử đúng. Bởi đại thế thiên hạ hiện nay dựa vào mạnh yếu chứ không dựa vào phải trái; đó cũng là việc không biết làm thế nào. Lời hào nói “ưa lánh”, dạy ta lui tránh. Lui tránh được thì coi như sự việc chấm dứt.
Cửu ngũ: Lánh một cách đáng khen; giữ chính thì cát.
Cửu ngũ: Lánh một cách đáng khen; giữ chính thì cát.
Tượng truyện nói: “Lánh đáng khen, giữ chính thì cát” là vì làm cho chí hướng được chính.
Hào năm là dương ở ngôi dương, cứng mạnh, trung và chính. Tuy ứng với Lục nhị, nhưng biết thời, xét thế, ứng biến và nhận ra cơ hội, nên có thể siêu nhiên lui xa. Sự lui của nó không bị tình cảm lay chuyển, không bị thế lực khuất phục; ý đã quyết, chí lại chính, thật đáng khen. Vì thế nói “lánh đáng khen, giữ chính thì cát”. Tượng truyện nói “làm cho chí hướng được chính”, nghĩa là Cửu ngũ ở quẻ Lánh đạt được chính đạo, nhờ đó có thể làm chính chí của hào hai. Đó là “không đáng ghét mà nghiêm”.
【Dự đoán】Hỏi về chiến trận: Đúng lúc thế địch đang mạnh, nếu có thể âm thầm lui về, bảo toàn toàn quân, thì cũng đáng khen.
○ Hỏi về kinh doanh: Hàng đến nơi mà giá thị trường không phù hợp, chuyển sang nơi khác để thu lợi, đó là biết ứng biến mà không mất chính đạo, nên cát.
○ Hỏi về công danh: Hào lấy Cửu ngũ làm ngôi tôn quý. Gieo được Cửu ngũ thì công danh ắt hiển đạt, địa vị gần hàng tam công. Y Doãn nói: “Thần không lấy ân sủng lợi lộc mà ở mãi với thành công”, nghĩa là làm nên công rồi biết lui thân, nên cát.
○ Hỏi về nhà cửa: Nhà này hẳn như căn lều của Gia Cát Lượng ở Nam Dương, hay nhà của Đào lệnh ở Lật Lý; phong thái cao khiết thật đáng noi theo.
○ Hỏi về hôn nhân: Hào hai và hào năm vốn âm dương tương ứng, có ý bàn chuyện hôn nhân; nhưng hào năm vì chí hướng khác nhau nên không nhận lời. Kết duyên với người khác thì cát.
○ Hỏi về bệnh tật: Đây là chứng bệnh do tà khí âm quấn nhiễu. Âm thầm lánh đi để tránh nó thì có thể được cát.
○ Hỏi sinh nở: Sinh con trai.
【Ví dụ】Vợ người thân và bạn của tôi là Nagai Taijiro có thai. Ông bày tiệc mời tôi đến bói xem trai hay gái; gieo được quẻ Lánh biến thành quẻ Lữ.
Lời đoán nói: Cửu ngũ thuộc quẻ Càn, dương ở ngôi dương, là điềm sinh con trai. Càn tượng cha, Cấn tượng con trai út. Về sau, con út nối nghiệp cha mà tiếp tục gia đình; người cha già nhường gia sản rồi lui về ở ẩn, nên quẻ này mang tên Lánh. Hơn nữa, lời quẻ nói “lánh đáng khen, giữ chính thì cát”, là tượng người con có thể kế tục gia nghiệp. Sau đó quả nhiên sinh con trai.
Tượng truyện nói: “Lánh đáng khen, giữ chính thì cát” là vì làm cho chí hướng được chính.
Hào năm là dương ở ngôi dương, cứng mạnh, trung và chính. Tuy ứng với Lục nhị, nhưng biết thời, xét thế, ứng biến và nhận ra cơ hội, nên có thể siêu nhiên lui xa. Sự lui của nó không bị tình cảm lay chuyển, không bị thế lực khuất phục; ý đã quyết, chí lại chính, thật đáng khen. Vì thế nói “lánh đáng khen, giữ chính thì cát”. Tượng truyện nói “làm cho chí hướng được chính”, nghĩa là Cửu ngũ ở quẻ Lánh đạt được chính đạo, nhờ đó có thể làm chính chí của hào hai. Đó là “không đáng ghét mà nghiêm”.
【Dự đoán】Hỏi về chiến trận: Đúng lúc thế địch đang mạnh, nếu có thể âm thầm lui về, bảo toàn toàn quân, thì cũng đáng khen.
○ Hỏi về kinh doanh: Hàng đến nơi mà giá thị trường không phù hợp, chuyển sang nơi khác để thu lợi, đó là biết ứng biến mà không mất chính đạo, nên cát.
○ Hỏi về công danh: Hào lấy Cửu ngũ làm ngôi tôn quý. Gieo được Cửu ngũ thì công danh ắt hiển đạt, địa vị gần hàng tam công. Y Doãn nói: “Thần không lấy ân sủng lợi lộc mà ở mãi với thành công”, nghĩa là làm nên công rồi biết lui thân, nên cát.
○ Hỏi về nhà cửa: Nhà này hẳn như căn lều của Gia Cát Lượng ở Nam Dương, hay nhà của Đào lệnh ở Lật Lý; phong thái cao khiết thật đáng noi theo.
○ Hỏi về hôn nhân: Hào hai và hào năm vốn âm dương tương ứng, có ý bàn chuyện hôn nhân; nhưng hào năm vì chí hướng khác nhau nên không nhận lời. Kết duyên với người khác thì cát.
○ Hỏi về bệnh tật: Đây là chứng bệnh do tà khí âm quấn nhiễu. Âm thầm lánh đi để tránh nó thì có thể được cát.
○ Hỏi sinh nở: Sinh con trai.
【Ví dụ】Vợ người thân và bạn của tôi là Nagai Taijiro có thai. Ông bày tiệc mời tôi đến bói xem trai hay gái; gieo được quẻ Lánh biến thành quẻ Lữ.
Lời đoán nói: Cửu ngũ thuộc quẻ Càn, dương ở ngôi dương, là điềm sinh con trai. Càn tượng cha, Cấn tượng con trai út. Về sau, con út nối nghiệp cha mà tiếp tục gia đình; người cha già nhường gia sản rồi lui về ở ẩn, nên quẻ này mang tên Lánh. Hơn nữa, lời quẻ nói “lánh đáng khen, giữ chính thì cát”, là tượng người con có thể kế tục gia nghiệp. Sau đó quả nhiên sinh con trai.
Thượng cửu: Lánh thong thả; không gì không lợi.
Thượng cửu: Lánh thong thả; không gì không lợi.
Tượng truyện nói: “Lánh thong thả, không gì không lợi” là vì không có điều gì phải nghi ngờ.
“Phì” nghĩa là dồi dào, sung túc. Trong các hào của quẻ, các hào khác muốn lui mà còn vướng nhiều ràng buộc; riêng hào này không có hào ứng cũng không có hào lân cận, nên không bị ràng buộc. Nó không còn phải nhọc lòng e ngại, cứ nhẹ nhàng lui xa như chiếc cung bắn vút đi, đúng là tiến lui đều thong dong dư dả. Vì vậy nói: “Phì độn, không gì là không lợi.” Tượng truyện nói: “Không có gì phải nghi ngờ”, ý rằng hào trên cùng ở đầu phần dương của quẻ Càn, xét thế rất sáng suốt, thấy cơ hội rất quyết đoán, vừa đầu tiên đã lui cao, tuyệt nhiên không có chút nghi ngại hay trở ngại nào. Có người cho rằng “gia độn” giống như Vi tử nhà Ân và Trương Lương nhà Hán; “phì độn” giống như Thái Bá, Bá Di, hoặc như bốn vị lão nhân tóc bạc ở Thương Sơn đời Hán.
【Dự đoán】Hỏi về chiến trận: Việc binh nên tiến, không nên lui; lui ắt bất lợi. Hào nói “lánh thong thả, không gì không lợi”, chẳng lẽ chỉ ứng với việc Thái vương tránh người Địch rồi dời đến Kỳ hay sao?
○ Hỏi về kinh doanh: Thương nhân mưu lợi thường tranh nhau chạy theo. Nay nếu chỉ một người biết người khác lấy thì mình bỏ, người khác bỏ thì mình lấy, lấy lui làm tiến, thì lui lại được món lợi lớn. Vì thế hào nói “lánh thong thả”.
○ Hỏi về công danh: Người ấy ắt không làm béo miệng mình bằng cao lương mỹ vị, mà biết làm phong phú bản thân bằng đạo nghĩa. Vì thế nói “lánh thong thả, không gì không lợi”.
○ Hỏi về nhà cửa: Nhà này ở vị trí rất cao, gia đạo cũng giàu có; lợi cho việc cầu tài nhưng không lợi cho việc cầu danh.
○ Hỏi về bệnh tật: Người béo thì khí hư; “Lánh” nghĩa là thoát ra, e rằng sẽ dẫn đến hư thoát.
○ Hỏi về hôn nhân: E rằng người con gái say mê con nhà giàu rồi sẽ bỏ nhà theo người ấy.
○ Hỏi sinh nở: Sinh con trai.
【Ví dụ】Tháng ba năm Minh Trị thứ mười tám, nảy sinh sự giằng co giữa sư tử Anh và đại bàng Nga về biên giới Afghanistan ở Trung Á. Điện báo trên báo chí đưa tin đủ luận thuyết hòa bình, chiến tranh, thân Nga, thân Anh; các ý kiến rối ren, các nước đều có ý đề phòng. Đối với nước ta, lợi hại liên quan cũng không hề nhỏ. Vì vậy tôi gieo quẻ xem hòa hay chiến sẽ ra sao; được quẻ Lánh biến thành quẻ Hàm (ngày 8 tháng 5 năm 1885).
Lời đoán nói: Ngoại quái trong là núi, thuộc về Anh; ngoại quái ngoài là Trời, thuộc về Nga. Cấn là núi, tượng dừng lại. Xét việc Anh làm hiện nay, tuy liên tục sửa sang chiến bị, nhưng chẳng qua chỉ phô trương thanh thế, thực ra không có ý định chiến đấu. Vì sao? Hải quân Anh tuy mạnh, nhưng ở nơi như Afghanistan thuộc Trung Á thì không thể chỉ dùng hải quân. Còn lục quân, binh sĩ Anh không nhiều, chỉ vừa đủ bảo vệ đất nước. Hơn nữa, trong chiến dịch Sudan, họ đã phái đi không ít lục quân. Đối với binh lính Ấn Độ, dù phái đến vùng cao lạnh của Afghanistan, họ cũng không thể phát huy hết sức lực; thêm nữa, Ấn Độ chia rẽ bởi nhiều tôn giáo, binh sĩ mỗi bên giữ quy chế tôn giáo riêng, ngay cả lương thực thô cũng không đủ. Nếu cưỡng ép đưa họ vào trận, làm sao địch nổi nước Nga hùng mạnh? Vì thế, nếu muốn chiến, Anh buộc phải dùng hải quân; nơi dùng hải quân lại liên quan đến trở ngại của thương mại và hàng hải, có thể kéo các nước vào cuộc. Tuy có thể gây sức ép lên Nga, Anh không có lòng khai chiến; đó là tượng Cấn, nghĩa là dừng. Càn là Trời, tượng mạnh mẽ tiến lên. Xét việc Nga làm hiện nay, nước Nga tuân theo di huấn của Hoàng đế Peter, chỉ biết tiến mà không biết lui, muốn nuốt chửng các nước để thỏa chí; rõ ràng Nga có ý khai chiến. Hợp nội ngoại quái thành quẻ Lánh, đó là khí vận của Anh. Quẻ ngược của Lánh là quẻ Đại Tráng, đó là khí vận của Nga. Trong việc Anh đối phó Nga, chỉ cần nghiêm chỉnh tăng cường phòng bị, không để Nga có chỗ sơ hở để lợi dụng, thì có thể đoán được kết quả đàm phán Anh–Nga.
Tượng truyện nói: “Lánh thong thả, không gì không lợi” là vì không có điều gì phải nghi ngờ.
“Phì” nghĩa là dồi dào, sung túc. Trong các hào của quẻ, các hào khác muốn lui mà còn vướng nhiều ràng buộc; riêng hào này không có hào ứng cũng không có hào lân cận, nên không bị ràng buộc. Nó không còn phải nhọc lòng e ngại, cứ nhẹ nhàng lui xa như chiếc cung bắn vút đi, đúng là tiến lui đều thong dong dư dả. Vì vậy nói: “Phì độn, không gì là không lợi.” Tượng truyện nói: “Không có gì phải nghi ngờ”, ý rằng hào trên cùng ở đầu phần dương của quẻ Càn, xét thế rất sáng suốt, thấy cơ hội rất quyết đoán, vừa đầu tiên đã lui cao, tuyệt nhiên không có chút nghi ngại hay trở ngại nào. Có người cho rằng “gia độn” giống như Vi tử nhà Ân và Trương Lương nhà Hán; “phì độn” giống như Thái Bá, Bá Di, hoặc như bốn vị lão nhân tóc bạc ở Thương Sơn đời Hán.
【Dự đoán】Hỏi về chiến trận: Việc binh nên tiến, không nên lui; lui ắt bất lợi. Hào nói “lánh thong thả, không gì không lợi”, chẳng lẽ chỉ ứng với việc Thái vương tránh người Địch rồi dời đến Kỳ hay sao?
○ Hỏi về kinh doanh: Thương nhân mưu lợi thường tranh nhau chạy theo. Nay nếu chỉ một người biết người khác lấy thì mình bỏ, người khác bỏ thì mình lấy, lấy lui làm tiến, thì lui lại được món lợi lớn. Vì thế hào nói “lánh thong thả”.
○ Hỏi về công danh: Người ấy ắt không làm béo miệng mình bằng cao lương mỹ vị, mà biết làm phong phú bản thân bằng đạo nghĩa. Vì thế nói “lánh thong thả, không gì không lợi”.
○ Hỏi về nhà cửa: Nhà này ở vị trí rất cao, gia đạo cũng giàu có; lợi cho việc cầu tài nhưng không lợi cho việc cầu danh.
○ Hỏi về bệnh tật: Người béo thì khí hư; “Lánh” nghĩa là thoát ra, e rằng sẽ dẫn đến hư thoát.
○ Hỏi về hôn nhân: E rằng người con gái say mê con nhà giàu rồi sẽ bỏ nhà theo người ấy.
○ Hỏi sinh nở: Sinh con trai.
【Ví dụ】Tháng ba năm Minh Trị thứ mười tám, nảy sinh sự giằng co giữa sư tử Anh và đại bàng Nga về biên giới Afghanistan ở Trung Á. Điện báo trên báo chí đưa tin đủ luận thuyết hòa bình, chiến tranh, thân Nga, thân Anh; các ý kiến rối ren, các nước đều có ý đề phòng. Đối với nước ta, lợi hại liên quan cũng không hề nhỏ. Vì vậy tôi gieo quẻ xem hòa hay chiến sẽ ra sao; được quẻ Lánh biến thành quẻ Hàm (ngày 8 tháng 5 năm 1885).
Lời đoán nói: Ngoại quái trong là núi, thuộc về Anh; ngoại quái ngoài là Trời, thuộc về Nga. Cấn là núi, tượng dừng lại. Xét việc Anh làm hiện nay, tuy liên tục sửa sang chiến bị, nhưng chẳng qua chỉ phô trương thanh thế, thực ra không có ý định chiến đấu. Vì sao? Hải quân Anh tuy mạnh, nhưng ở nơi như Afghanistan thuộc Trung Á thì không thể chỉ dùng hải quân. Còn lục quân, binh sĩ Anh không nhiều, chỉ vừa đủ bảo vệ đất nước. Hơn nữa, trong chiến dịch Sudan, họ đã phái đi không ít lục quân. Đối với binh lính Ấn Độ, dù phái đến vùng cao lạnh của Afghanistan, họ cũng không thể phát huy hết sức lực; thêm nữa, Ấn Độ chia rẽ bởi nhiều tôn giáo, binh sĩ mỗi bên giữ quy chế tôn giáo riêng, ngay cả lương thực thô cũng không đủ. Nếu cưỡng ép đưa họ vào trận, làm sao địch nổi nước Nga hùng mạnh? Vì thế, nếu muốn chiến, Anh buộc phải dùng hải quân; nơi dùng hải quân lại liên quan đến trở ngại của thương mại và hàng hải, có thể kéo các nước vào cuộc. Tuy có thể gây sức ép lên Nga, Anh không có lòng khai chiến; đó là tượng Cấn, nghĩa là dừng. Càn là Trời, tượng mạnh mẽ tiến lên. Xét việc Nga làm hiện nay, nước Nga tuân theo di huấn của Hoàng đế Peter, chỉ biết tiến mà không biết lui, muốn nuốt chửng các nước để thỏa chí; rõ ràng Nga có ý khai chiến. Hợp nội ngoại quái thành quẻ Lánh, đó là khí vận của Anh. Quẻ ngược của Lánh là quẻ Đại Tráng, đó là khí vận của Nga. Trong việc Anh đối phó Nga, chỉ cần nghiêm chỉnh tăng cường phòng bị, không để Nga có chỗ sơ hở để lợi dụng, thì có thể đoán được kết quả đàm phán Anh–Nga.