Cao Đảo Dịch Đoán · Quẻ 41 Sơn Trạch Tổn. Tổn: Có lòng thành, rất tốt lành, không lỗi, có thể giữ chính bền. Có chỗ để đi thì lợi. Dùng gì đây? Hai đồ đựng lễ cũng có thể dùng để cúng.

Tổn: Có lòng thành, rất tốt lành, không lỗi, có thể giữ chính bền. Có chỗ để đi thì lợi. Dùng gì đây? Hai đồ đựng lễ cũng có thể dùng để cúng.

41　Sơn Trạch Tổn

Thể quẻ là trên núi, dưới đầm. Núi thì cao; cái cao càng cao hơn, gọi là làm ích cho phía trên. Đầm thì thấp; cái thấp càng thấp hơn, gọi là làm tổn cho phía dưới. Vì thế, tổn phía dưới mà ích phía trên thì gọi là quẻ Tổn. Phía dưới vốn phải được ích; ích ở dưới mà tổn ở trên thì gọi là quẻ Ích. Đạo lý Tổn và Ích tuy trái ngược nhau, nhưng công dụng lại vừa đúng là bổ trợ cho nhau. Người ta chỉ biết cái Tổn mà không biết Ích chính là làm ích cho cái đã bị tổn; chỉ biết cái Ích mà không biết Tổn chính là làm tổn cho cái đã được ích. Vì vậy trong Tự quái, Tổn đứng trước rồi mới đến Ích. Sự việc ban đầu giản đơn rồi về sau phiền tạp; lễ nghi ban đầu tiết kiệm rồi về sau xa xỉ; vạn vật ban đầu trống rỗng rồi về sau đầy đủ. Bởi vậy đạo của Kinh Dịch trước hết bắt đầu từ Tổn. Tổn Đoài, ích Ích, đó là lý do gọi là Tổn.

Tổn [29]: Có lòng thành thì đại cát, không lỗi; có thể giữ chính đạo, tiến hành việc gì cũng lợi. Dùng hai bát thì thế nào? Có thể dùng để dâng lễ.

“Tổn” thông với “Hàm”: có tâm thì thành “cảm”, không tâm thì chỉ là “hàm”. Hàm nghĩa là cảm động bởi lòng thành, nên nói “có lòng tin”. Điều bị bớt giảm xuất phát từ sự chân thành nơi trung tâm tấm lòng, đủ để khiến người khác tin tưởng. Nếu không như vậy, tuy quẻ Tổn chủ về tiết kiệm, nhưng tiết kiệm mà không hợp lễ thì cuối cùng sẽ bị chê trách, khó tránh khỏi lỗi lầm; làm sao thấy được “đại cát”? Chỉ khi tổn mà “có lòng tin”, người ta mới cảm phục sự chân thành ấy, tự nhiên đạt “đại cát”, còn lỗi gì nữa? Có thể giữ cho đúng đắn; theo đó mà tiến hành thì không đâu là không lợi. Tổn tiết kiệm đến như vậy, cần gì phải xa hoa? Chỉ với “hai bát” đơn sơ cũng có thể “dùng để dâng lễ”; không những được lòng người tin cậy, mà còn có thể được thần minh bên trên chứng giám và tin nhận.

Thoán truyện nói: Tổn là tổn phía dưới, ích phía trên; đạo ấy đi lên. Tổn mà có lòng thành thì đại cát, không lỗi, giữ chính được, có chỗ để đi thì lợi. Dùng gì đây? Hai đồ đựng lễ có thể dùng để cúng. Hai đồ đựng phải ứng theo thời; tổn cương ích nhu cũng có lúc. Tổn, Ích, đầy, vơi đều cùng đi với thời.

Tổn là giảm bớt: giảm cái cương của Càn ở dưới để làm ích cho cái nhu của Khôn ở trên, nên gọi là “tổn hạ ích thượng”, cũng là “tổn cương ích nhu”. Ích ở trên, nên nói “đạo ấy đi lên”. “Có lòng thành” nghĩa là lấy lòng thành mà hành sự tổn: người ở dưới tuy bị tổn mà không oán sự tổn, người ở trên được ích mà không ngại sự ích; trên dưới giao cảm tin nhau, còn điều gì tốt lành hơn, lỗi gì nữa? “Trinh” là chính, nghĩa là có thể làm cho điều chưa được tin trở nên chính đáng. Cấn ở trên; Cấn là dừng. Cấn được ích thì không còn dừng mà trở thành đi tới, nên nói “có chỗ để đi thì lợi”. Tổn đã có lòng thành thì tự nhiên không lỗi, cần gì dùng lễ vật phong phú? Tổn thêm nữa thì ngay “hai đồ đựng” cũng có thể dùng để cúng. Chấn là tế lễ, Cấn là tông miếu, nên có tượng dâng lễ. “Quỹ” là đồ đựng kê tắc và các loại hạt. Theo lễ thường dùng tám hoặc sáu quỹ; nay dùng hai là thuận theo Tổn. Cúng bằng lòng thành thì hai quỹ cũng được. Nhưng Tổn phải ứng thời: đúng lúc nên tổn thì canh loãng đơn sơ không bị xem là kiệm; không đúng lúc nên tổn thì dù vai lợn cũng vẫn làm lộ sự chật hẹp. Vì vậy trong tổn ích, đầy vơi, điều quý nhất là “cùng đi với thời”.

Đem quẻ này xét về nhân sự, Tổn là tiết kiệm. Tiết chế tài sản là Tổn, tiết chế dục vọng cũng là Tổn. Tiết chế tài sản để sử dụng cho đúng lợi ích; tiết chế dục vọng cốt ở làm trong sạch tâm hồn, đó quả là điều cốt yếu của việc làm người. Nhưng cái đáng tổn mà tổn thì dù có giảm cũng không bị xem là Tổn; cái không đáng tổn mà lại tổn thì dù chưa tổn gì, người ta đã nghi đó là tổn hại. Những việc con người thường động đến là mắc lỗi đều do làm tổn điều cần tổn mà không được người khác tin. Không được người tin thì chỉ có tổn mà không có ích, lỗi cũng khó tránh, làm sao được cát? Nếu tổn lớn mà ích nhỏ, ngay cả việc dừng lại cũng không thể, thì làm sao tiến được? Vì vậy quẻ Tổn mở đầu bằng câu “Tổn, có lòng thành”. Thể quẻ trên Cấn dưới Đoài; Cấn là dừng, Đoài là vui. Có lòng thành thì vui và dừng nâng đỡ nhau; “núi đầm thông khí”, cương nhu hợp chí, trên dưới giao tin. Không chỉ bản thân vui lòng chịu tổn, mà người khác cũng không nghi ngờ sự tổn ấy. Dùng trong gia đình thì giảm chi tiêu; dùng nơi bản thân thì ít tình dục; dùng đến cùng để cảm thông với thần minh thì thần minh cũng hưởng lòng thành. Theo tiết kiệm thì không cần sự phong phú; có chỗ để đi thì sao lại không lợi? Tất cả chỉ tùy thời. Nếu chưa đúng lúc nên tổn mà cứ nhất loạt theo tiết kiệm, có người sẽ chê là làm tổn người khác để làm ích cho mình, hoặc làm tổn việc công để làm ích việc tư. Đó là mối họa của nhân sự, còn biết lấy gì biện minh cho lỗi? Vì vậy việc người phải xét thời của trời. Quan sát sự đầy vơi của nhật nguyệt, sự qua lại của lạnh nóng, sẽ hiểu được đạo “tổn ích, đầy vơi, cùng đi với thời”.

Đem quẻ này xét về quốc gia: chế độ quốc gia có thuế ruộng, thuế chợ, hàng hóa ra vào có thuế; tất cả đều là tổn hạ ích thượng. Khi quốc gia đang toàn thịnh, bề trên không cần đòi hỏi bề dưới, bề dưới tự vui lòng đem nộp lên trên. Trên thi ân, dưới nhớ đức; triều đình và dân chúng một lòng. Vô sự thì dâng lợn con, lợn nhà để phụng sự bề trên; hữu sự thì mang thức ăn trong giỏ, nước uống trong vò ra đón quân. Đó là điều gọi là “được lòng tin thì dân nhận việc”. Được lòng tin thì trên dưới giao tin, đạo ấy có cát không lỗi, dùng vào đâu cũng không gì không lợi. Điều cốt yếu là cùng đi với thời: lấy sự giản ước, không lấy sự phong phú; trọng lòng thành, không trọng vật chất. Như vậy có thể làm giàu cho nước, quản lý tài chính, suy rộng ra còn có thể cảm thông với tông miếu. Mọi tổn ích, đầy vơi của quốc gia chỉ cốt noi theo trời mà ứng với thời. Sáu hào nói về Tổn, cân nhắc đầy vơi, xét mình xét người, đo lường đầu cuối; mỗi hào đều có chỗ riêng. Hào đầu nói “đong lường cái tổn”, hào hai “không tổn”, hào ba “tổn một”, hào bốn “tổn bệnh”, hào năm không nói tổn, hào trên cũng nói “không tổn”. Quẻ tuy gọi là Tổn nhưng phần nhiều lời hào không nói đến tổn. Hào đầu, hào hai và hào trên đều nói “chí”; hào ba nói “nghi”, hào bốn nói “vui”, hào năm nói “phù hộ”; tất cả đều lấy lòng thành làm trọng. Đạo trị nước trước hết là được lòng dân. Chưa được lòng dân thì dù bề trên nói mình ban ân huệ, dân cũng không biết cảm kích. Được lòng dân rồi, dân sẽ nói: đồ ăn thức dùng hằng ngày của chúng tôi, những người dân nhỏ bé, đều do bề trên ban cho; sao dám giữ làm của riêng? Dù bị tổn cũng không oán. Quẻ Tổn nêu bật hai chữ “có lòng thành” ngay từ đầu; ý chỉ sâu xa, rất đáng thể nghiệm và nghiền ngẫm.

Xét toàn quẻ, thể dưới vốn là ba hào cương của Càn, biểu thị có thừa nên đáng tổn. Thể trên vốn là ba hào nhu của Khôn, biểu thị thiếu nên đáng ích; vì vậy nói “tổn hạ ích thượng, đạo ấy đi lên”. Tổn và Ích là cơ vận của thịnh suy, cũng là điềm của Bĩ và Thái. Tổn từ Thái mà đến, Ích từ Bĩ mà đến. Ở Tổn, hào hai và hào năm thất vị; ở Ích, hào hai và hào năm đắc vị, qua đó thấy Bĩ và Thái trái ngược nhau. Tổn lấy phần dư của Đoài bù cho chỗ thiếu của Cấn; trên dưới hòa hợp, dừng và vui nâng đỡ nhau. Vì thế quẻ Ích không cần chờ có lòng thành mà dân đã vui; còn quẻ Tổn phải có lòng thành trước rồi mới cát. Tổn là điều tình người không muốn, bởi tình người vốn lo thiếu và cầu đầy; người quân tử lại ghét đầy tràn và nghĩ đến tiết chế. “Hai đồ đựng” tuy sơ sài nhưng có thể cúng tông miếu; cốt yếu là quý ở lòng thành. “Hai đồ đựng” chỉ hai hào dương của Đoài, biểu thị sự giản lược. Lời hào của thể trên phần nhiều lấy ý có lòng thành; lời hào của thể dưới phần nhiều lấy tượng dùng lễ cúng. Hợp lại đều biểu thị nghĩa vui và dừng. Nhưng không phải toàn bộ cái cương đều có thể tổn, toàn bộ cái nhu đều có thể ích. Đúng lúc nên tổn thì Tổn, đúng lúc nên ích thì Ích; đó không phải điều con người có thể cưỡng ép tạo ra. Vì vậy nói: “Tổn cương ích nhu có lúc; tổn ích, đầy vơi cùng đi với thời.”

Đại tượng nói: Dưới núi có đầm, đó là Tổn. Người quân tử noi theo đó mà răn giận, ngăn dục.

Đất nhờ ích mà thành núi, nhờ tổn mà thành đầm. Núi và đầm vốn là những vật do tổn ích; không ích thì núi ắt sụp, không tổn thì đầm ắt cạn. Đó là lý do quẻ này gọi là Tổn. Trong con người, thứ dễ phát mà khó chế ngự không gì bằng giận; thứ dễ bùng cháy mà khó dứt không gì bằng dục. Người quân tử thấy tượng này, biết khí giận mạnh đến mức có thể nhổ núi, nên tất phải răn nó để ngăn tính cương cường. Lòng tham sâu như vực khó lấp, nên phải ngăn nó để bít nguồn cửa lợi. Giận khởi từ cương, “răn giận” để dập điều đã phát; tham bị tình kéo lôi, “ngăn dục” để phòng điều sắp đến. Cấn là núi, chủ dừng; Đoài là đầm, chủ bít; cả hai đều có tượng Tổn.

　　【Dự đoán】
○ Hỏi thời vận: Vận hiện nay không thuận, nên tự răn giận.


○ Hỏi kinh doanh: Kinh doanh vốn ở việc mưu cầu tiền của; nên hòa khí, không nên cậy nóng giận; nên xét kỹ lợi ích, không nên buông lỏng lợi ích.

○ Hỏi công danh: Không trừ giận và dục thì dù có công danh, e cũng không giữ được đến cuối.

○ Hỏi chiến tranh: “Dưới núi có đầm”; đề phòng chỗ sâu dưới núi vì có quân địch mai phục.

○ Hỏi hôn nhân: Quẻ từ Hàm, Hằng mà đến; nữ vui, nam dừng, đạo vợ chồng được chính đáng.

○ Hỏi nhà cửa: Sau nhà có núi cao, trước nhà có đầm sâu, địa thế khá hiểm; nên đào phá và san phẳng.

○ Hỏi việc kiện tụng: Không nổi nóng, không tham tiền, việc kiện tự nhiên sẽ lắng xuống.

○ Hỏi về đồ thất lạc: Không tìm lại được.

○ Hỏi thai sản: Tháng lẻ sinh con trai, tháng chẵn sinh con gái.

Sơ Cửu: Việc đã xong thì mau đi, không lỗi. Hãy cân nhắc sự tổn.

Tượng truyện nói: Việc đã xong thì mau đi, mong sao hợp với chí của bề trên.

Hào đầu ở đầu quẻ, cũng là lúc bắt đầu mưu tính công việc. “Việc đã xong” nghĩa là làm cho việc xong, tức ý dừng của Cấn; “mau đi” thì chữ “mau” nghĩa là nhanh. Việc đã có thể xong thì nên “mau đi”; một khi chần chừ ắt làm hỏng việc, từ đó mắc lỗi. Vì vậy nói “việc đã xong thì mau đi, không lỗi”. Nếu việc ở giữa chỗ có thể xong và không thể xong: xong thì mất nghề nghiệp, không xong thì hại việc công; chỉ nên cân nhắc điều nhẹ nặng, gấp hoãn cho thích đáng. Vì vậy nói “hãy cân nhắc sự tổn”. Tượng truyện giải thích là “mong hợp với chí”. Chữ “thượng” nghĩa là ở trên, cũng có nghĩa là mong sao; “việc đã xong thì mau đi” là mong hợp với chí của bề trên. Ngu thị đọc chữ “dĩ” thành “tự”, nghĩa là tế tự. Nói “cân nhắc sự tổn” trong việc tế lễ chính là ý “hai đồ đựng có thể dùng để cúng” trong Thoán truyện. Thuyết ấy cũng thông.

　　【Dự đoán】
○ Hỏi về thời vận: Việc đã qua chớ đuổi theo; hiện nay nên gấp rút nỗ lực thêm, tự nhiên có thể tránh được lỗi.


○ Hỏi chiến tranh: Nên nhanh chóng tiến quân, không được chậm trễ; quân nhu lương thực cũng phải “cân nhắc sự tổn”.

○ Hỏi kinh doanh: Việc buôn bán vận chuyển nên nhanh chóng; xét thời thế, cân nhắc rồi tiến hành, nhất định có lợi, không lỗi.

○ Hỏi công danh: Mau đi thì đạt được, chậm trễ thì không thành.

○ Hỏi hôn nhân: Hôm nay đón dâu và thành hôn thì hai họ hòa hợp tốt đẹp.

○ Hỏi nhà cửa: Cần nhanh chóng dời sang nơi khác, tốt lành.

○ Hỏi việc kiện tụng: Mau chóng kết thúc và thôi kiện.

○ Hỏi đồ mất: Tìm ngay thì có thể thấy.

○ Hỏi về thai sản: Sinh con gái.

【Ví dụ】Một người bạn đến nói: Có người bạn cần vay tiền gấp, xin gieo quẻ xem lợi hại vào ngày kia. Gieo được quẻ Tổn biến sang quẻ Mông.

Lời đoán nói: Hào này ở nội quái, lại ở vị trí đầu. Nội quái là Đoài; Đoài là miệng, có tượng mở miệng cầu người cứu giúp. Lời hào nói “việc đã xong thì mau đi, không lỗi”, nghĩa là đang lúc khó khăn này, nên bỏ việc của mình, vội vàng đến nơi để cầu cứu. Nếu được lời hứa chắc chắn như lời hứa nghìn vàng của Quý Bố, thì không lỗi. “Hãy cân nhắc sự tổn” nghĩa là số tiền vay có thể không đủ, cũng nên cân nhắc nhiều ít để cứu sự thiếu thốn. Suy xét lời hào này, biết rằng nhu cầu rất cấp bách, không thể nới lỏng dù chỉ trong chốc lát; chậm trễ ắt có lỗi. Nhưng khoản tiền vay nhất định sẽ bị giảm bớt, tuy vậy cũng không đến nỗi trở về tay không.

Cửu Nhị: Giữ chính thì lợi. Xuất chinh thì hung. Chớ tổn, hãy làm ích cho nó.

Tượng truyện nói: “Hào Cửu nhị: giữ chính bền thì có lợi; lấy trung làm chí.”

Hào Nhị ở giữa nội quái. Hễ việc gì cần giảm hay tăng thì ắt ban đầu chưa hợp với trung. Hào Nhị đắc trung, nên “không tổn giảm” chính là “giữ chính bền thì có lợi”. Nếu thứ không nên giảm mà lại giảm, ắt ngược lại mất trung, vì vậy nói “tiến tới thì hung”. Tổn và Ích đối lập nhau. Người ta chỉ biết giảm cái đáng giảm, lấy tổn làm ích, mà không biết không giảm cái không đáng giảm thì chính là Ích. Xét cho cùng, điều không tổn không ích chỉ là giữ đạo trung mà thôi; đạt được trung tức là “giữ chính bền thì có lợi”. Tượng truyện giải bằng câu “lấy trung làm chí”. Chí cũng như cái đích khi bắn cung: lấy trung làm đích và đặt chí vào đó.

　　【Dự đoán】
○ Hỏi thời vận: Vận may đang đến, không giảm không tăng, mọi việc được trung hòa, tự nhiên có lợi.


○ Hỏi chiến tranh: Không cần giảm lương thực, cũng không cần thêm quân; giữ vững doanh trại trung tâm thì có thắng không bại. Nếu mạo hiểm tiến lên, e sẽ gặp hung.

○ Hỏi kinh doanh: Hàng hóa thích hợp, không cần hạ giá, ắt có lợi.

○ Hỏi công danh: Không vinh không nhục, cứ giữ nguyên địa vị cũ.

○ Hỏi về hôn nhân: Cửa nhà hai họ tương xứng, tốt lành.

○ Hỏi gia trạch: Vị trí được trung, không cần thêm sửa, rất có lợi.

○ Hỏi việc kiện tụng: Hòa bình.

○ Hỏi đồ thất lạc: Vật cũ vẫn không mất.

○ Hỏi về thai sản: Sinh con gái.

【Ví dụ】 Một người bạn đến nói: “Tôi thay mặt anh cả độc quyền thị trường gạo ở Osaka, bị thiệt hại rất nặng. Có người hiến kế điều đình, gửi điện báo bảo tôi vận chuyển một khoản tiền lớn, nói rằng vẫn có thể chuyển bại thành thắng. Tôi sợ nếu lại thất bại thì tổn thất càng lớn, nên gieo quẻ hỏi việc ấy thành hay bại.” Gieo được quẻ Tổn biến sang quẻ Di.

Lời đoán nói: Tượng quẻ là đầm thấp mà núi cao, biết rằng trong một thời gian giá gạo sẽ lên xuống mạnh. Ban đầu thấy giá thấp nên ký mua số lượng lớn; nay đến kỳ hạn, giá tăng vọt, không thể không giao đủ số đã định, vì thế bị hao tổn. Tiền của chi nhánh Tokyo không được động đến, gọi là “giữ chính bền thì có lợi”; nếu gửi tiền đi thì gọi là “tiến tới thì hung”. Trụ sở Osaka tuy bị lỗ, nhưng nhờ chi nhánh Tokyo duy trì nên tự nhiên có thể vãn hồi, gọi là “không tổn mà làm ích”. Quả nhiên kết quả đúng như đã đoán.

【Ví dụ】 Năm Minh Trị thứ sáu, một vị hiển đạt được bổ nhiệm làm tỉnh lệnh một tỉnh nọ, đến xin đoán khí vận. Gieo được quẻ Tổn biến sang quẻ Di.

Lời đoán nói: Quẻ Tổn là giảm ở dưới để ích ở trên. Hào Nhị nói “không tổn mà làm ích”, rõ ràng bảo rằng bên dưới không cần giảm, bên trên không cần tăng. Nay ngài được bổ nhiệm làm tỉnh lệnh một tỉnh nọ và gieo được hào này. Hào từ nói: “Cửu nhị: giữ chính bền thì có lợi, tiến tới thì hung; không tổn mà làm ích.” Cửu Nhị đắc chính, nên thích hợp giữ vững quy chế cũ, không cần sửa đổi, tự nhiên sẽ được lợi. Nếu tự tiện thay đổi, đua nhau cầu tiến, ngược lại sẽ gặp hung. Vì vậy không cần cầu Tổn; “không tổn” chính là “giữ chính bền thì có lợi”. Ngài hãy cẩn thận tuân theo hào từ mà thi hành.

Lục tam: Ba người cùng đi thì bớt một người; một người đi thì được bạn.

Tượng truyện nói: “Một người đi; ba người thì sinh nghi.”

Hào Tam của quẻ Tổn ứng với giờ Hợi, được khí Càn. Càn tượng người, cũng tượng đi; hào Tam tượng ba người, nên nói “ba người cùng đi”. Càn đi xuống đến hào Tam rồi biến thành Đoài, là tượng từ ba tổn mất một. Thượng hỗ quái là Khôn; hào trên của Khôn biến thành Cấn, thành hai âm một dương, nên nói “một người đi”. Hào Tam là chủ hào của quẻ Tổn, ở cuối quẻ Đoài. Đoài tượng bạn bè, nên nói “được bạn”, tức Cấn được bạn của mình. Việc thiên hạ, một thì thiếu, ba thì quá; lấy hai làm trung là số định của lẻ chẵn. Vì vậy “ba người cùng đi” thì bớt một để thành hai; một người đi thì “được bạn”, cũng thành hai. Một thành hai, hai thành một, đó là cùng chung chí hướng. Nếu không, ba người thành đám đông; đã thành đám đông thì lòng người không nhất trí, sinh ra nghi hoặc. Vì thế Tượng truyện giải là “ba người thì sinh nghi”.

　　【Dự đoán】
○ Hỏi thời vận: Tài vận bình bình; ít thì có lợi, nhiều thì bị tổn. Hợp tháng chẵn, không hợp tháng lẻ.


○ Hỏi chiến tranh: Nên xuất quân theo hướng Đoài, tiến quân một đường; tự nhiên có viện binh tương trợ, có thắng không bại.

○ Hỏi kinh doanh: Việc buôn bán nên do một người tự làm; nhiều nhất là hai người cùng lo liệu, đông hơn ắt tổn thất.

○ Hỏi công danh: Phải một mình tiến hành, ắt thành danh.

○ Hỏi hôn nhân: Được bạn tức là được người phối ngẫu, tốt lành.

○ Hỏi gia trạch: Nhà ở hướng Đoài; nhân khẩu nam trong mỗi nhà chỉ nên đoán là hai người.

○ Hỏi việc kiện tụng: Hai bên gây thành kiện tụng, do một người trong đó xúi giục; bỏ người này đi thì vụ kiện tự yên.

○ Hỏi về thai sản: Sinh con gái.

【Ví dụ】 Tháng Tư năm Minh Trị thứ hai mươi lăm, tôi giữ chức xã trưởng Công ty Đường sắt Mỏ than Hokkaido. Trước khi đến nơi làm việc, tôi gieo quẻ hỏi việc cải cách xử lý sẽ ra sao. Gieo được quẻ Tổn biến sang quẻ Đại Súc.

Lời đoán nói: Thể quẻ là Cấn Sơn ở trên, Đoài Trạch ở dưới; đức của quẻ là tổn dưới để ích trên. Rõ ràng thấy núi của ngoại quái càng cao, đầm của nội quái càng thấp, có thế trên dưới không thông. Trên dưới không thông ắt công việc bị cản trở, tệ nạn nảy sinh hàng loạt, khiến công ty chịu tổn thất. Nay tôi cung kính nhận chức xã trưởng, thế tất phải thanh lọc nhân viên, trừ bỏ tệ hại. Nhưng tệ hại của công ty này có hai điều: một là công việc công ty không chuyên hướng theo nguyên tắc lợi nhuận; hai là nhiều nhân viên xuất thân quan lại. Không theo lợi nhuận thì thu chi của công ty không có chuẩn mực; xuất thân quan lại thì khó ràng buộc mọi người cùng tuân quy chế công ty. Vì thế chi phí quá nhiều, nhân viên thừa quá đông, mọi việc trong công ty đều chỉ có danh mà không có thực. Tôi muốn chấn hưng công ty, nên không thể không quyết ý cải cách. Nay gieo được hào Tam; nghiền ngẫm hào từ, rõ ràng đó là lời chỉ dạy tôi phương pháp trong ba phần giảm đi một phần.

Được quẻ này, tôi bèn một mình đến Hokkaido, kiên quyết tiến hành cải cách. Trước hết giảm một phần ba số nhân viên, mở đầu công cuộc; từ đó công việc công ty được chấn chỉnh rất nhiều.

【Ví dụ】 Năm Minh Trị thứ hai mươi lăm, tôi làm xã trưởng Công ty Mỏ than Hokkaido. Khi ấy đường tiêu thụ than đá bị cản trở, than khai thác chất đống không bán được, mọi nhân viên đều lo lắng. Gieo được quẻ Tổn biến sang quẻ Đại Súc.

Lời đoán nói: Theo lời hào: “Ba người cùng đi thì bớt một người; một người đi thì được bạn.” Điều này cho thấy rõ rằng ít thì có lợi, nhiều thì có tổn thất, đúng với tình hình trước mắt. Đến hào bốn nói: “Trừ bệnh của nó, mau chóng tiến lên thì có niềm vui.” Đây là lời nói rõ rằng phải loại bỏ những hàng hóa kém chất lượng, đem đi bán thì sẽ có lợi. Hào năm nói: “Có người đem mười bằng rùa mà làm lợi cho mình, không thể cưỡng lại, đại cát.” Điều này nói rõ rằng giá nhất định sẽ tăng, không ai có thể chống lại; vì vậy là đại cát. Hào trên nói: “Không làm tổn giảm mà làm lợi thêm; có lợi khi tiến hành công việc cần làm.” Đây là lời nói rõ rằng dù giá cả lên xuống, hàng hóa vẫn có thể bán ở khắp nơi và tự nhiên thu được lợi nhuận. Sau đó rời quẻ Tổn để vào quẻ Ích. Thoán truyện của quẻ Ích nói: “Có lợi khi tiến hành công việc cần làm; có lợi khi vượt qua sông lớn.” Điều này nói rõ rằng có thể vận chuyển hàng hóa ra nước ngoài bằng đường biển và tiêu thụ tại các quốc gia khác. Cả sáu hào của quẻ Ích đều có tượng bán chạy và thu lợi. Từ đó suy ra, lấy một hào làm một năm, có thể thấu suốt chín năm như trong một ngày; đem lời đoán này chỉ cho các hội viên của hội.

Quả nhiên đúng như vậy! Năm thứ hai mươi lăm, tích trữ nhiều than đá; năm thứ hai mươi sáu, đường tiêu thụ đột nhiên mở rộng. Chiếu theo lời quẻ này, có thể đoán biết công việc công ty về sau ắt sẽ hưng thịnh.

【Ví dụ】 Một người bạn đến nhờ đoán xem sự nghiệp có thành hay không. Gieo được quẻ Tổn biến sang quẻ Đại Súc.

Lời đoán nói: Quẻ này núi cao vươn lên trên, đầm thấp chìm xuống dưới, khí núi đầm không thông nhau; có tượng cỏ cây không sinh trưởng, cá rùa không sinh nở. Nay gieo được hào Tam. Đại ý hào từ là ba thì tổn, một thì đắc. Biết rằng hợp nhiều người để làm việc ắt có nhiều ý kiến không hợp, ngược lại gây tổn thất. Nếu ngài có thể tự lực thành việc, ắt sẽ có người bạn đồng tâm đến giúp, nhờ đó gây dựng sự nghiệp và làm nên việc.

【Ví dụ】 Tháng Giêng năm Minh Trị thứ ba mươi hai, Đảng Tự do liên kết với chính phủ trong nghị viện, các cuộc bàn bạc dần phù hợp với ý chính phủ. Đảng Tự do bèn tiến cử ba người vào chức đại thần, nhưng chính phủ không chấp thuận; nhiều báo chí bàn luận việc đó nên hay không nên. Một nghị viên đến xin đoán ý hướng của Đảng Tự do, hỏi liệu có thực sự thực hiện được không. Gieo được quẻ Tổn biến sang quẻ Đại Súc.

Lời đoán nói: Trong quẻ này, ngoại quái tượng chính phủ, nội quái tượng đảng viên. Đảng viên tiến cử đại thần với chính phủ, nhưng chính phủ mang tính Cấn là dừng lại, nên không chấp thuận lời thỉnh cầu. Dưới vui mà trên dừng, vì vậy quẻ có tên là Tổn. Hào Lục Tam âm ứng với hào Thượng Cửu dương, nên ý hướng của đảng viên đến được chính phủ. Xét từ phía chính phủ, lần này ba đảng viên được tiến cử, chính phủ không thể không chỉ định ba đại thần; đó là chỗ khó xử của chính phủ. Có lẽ sẽ chọn hai người trong ba? Đó là “ba người cùng đi thì bớt một người”. Hay chỉ dùng một người? Đó là “một người đi thì được bạn”.

Một hôm sau, tình cờ gặp Bá tước Itagaki, tôi kể về quẻ này và cả hai cùng cười. Về sau, vì trong đảng có người sinh lòng ngờ vực, việc ấy rốt cuộc đành dừng lại.

Lục tứ: Giảm bệnh của nó, khiến mau chóng thì có vui; không lỗi.

Tượng truyện nói: “Giảm bệnh của nó cũng đáng mừng.”

Hào này là âm ở vị trí âm, ở đầu ngoại quái và ứng với Sơ Cửu. Khi hào Sơ động, thể thành Khảm; Khảm tượng bệnh trong lòng, từ đó sinh ra tật bệnh. Hào từ gọi là “bệnh của nó”; “nó” chỉ hào Sơ. Hào Tứ ứng với nó, cả trong lẫn ngoài đều biết điều cần tổn giảm và quyết ý giảm đi; vậy sự Tổn của việc còn ở sau, còn sự Tổn của bệnh ở trước. Bệnh được giảm thì trở nên “mau chóng”. “Mau chóng” thuộc hào Sơ, còn người khiến nó mau chóng là hào Tứ. Có bệnh thì lo, bệnh được giảm thì vui, nên nói “không lỗi”. Tượng truyện giải là “cũng đáng mừng”, nghĩa là không cần nói đến việc giảm sự việc, chỉ nói giảm bệnh thôi cũng đã đáng mừng; huống chi sự việc được giảm, niềm vui càng có thể biết rõ.

　　【Dự đoán】
○ Hỏi thời vận: Trước mắt tuy có tai họa nhỏ, được cứu giúp thì sẽ khỏi, chuyển lo thành vui.


○ Hỏi kinh doanh: Nên giảm lượng hàng, lập tức đem đi bán thì lợi nhuận đáng mừng.

○ Hỏi chiến tranh: Không khỏi bị thương, nhưng chữa trị thì sẽ khỏi; không lỗi.

○ Hỏi gia trạch: Âm khí của nhà này quá thịnh, khiến người trong nhà nhiều bệnh. Cầu nguyện có thể chữa khỏi; không lỗi.

○ Hỏi công danh: Nhất thời khó mong cầu.

○ Hỏi hôn nhân: Hào Tứ ứng với hào Sơ; Sơ là dương, Tứ là âm, âm dương hòa hợp, ắt thành, đáng mừng.

○ Hỏi việc kiện tụng: “Tật” là mối hại. Loại bỏ điều gây hại, việc kiện sẽ tự yên.

○ Hỏi người đi xa: Có việc nên đi nơi khác, nhất thời chưa về; có tin vui, không lỗi.

○ Hỏi sinh nở: Sinh con trai.

【Ví dụ】 Ông Sugita Sanenobu, thư ký Bộ Công chính, vốn là người quen cũ của tôi. Một buổi sáng tháng Hai năm Minh Trị thứ mười lăm, tôi nhận được điện báo nói ông Sugita mắc bệnh cấp tính. Tôi kinh hãi gieo quẻ, được quẻ Tổn biến sang quẻ Khuê.

Lời đoán nói: Hào từ đã chỉ rõ: Bệnh này khá nặng, nếu để danh y nhanh chóng chữa trị thì có thể khỏi ngay. Nếu chần chừ quá hạn, dù là danh y cũng đành bó tay. Vì vậy nói: “Giảm bệnh của nó, khiến mau chóng thì có vui; không lỗi.”

Đáng tiếc, đêm ấy tuyết lớn bay mù, đường sá bị cắt đứt; đến sáng gió tuyết càng dữ dội. Tôi đội tuyết đến Shinagawa thăm ông tại phòng bệnh, nhưng các thầy thuốc đều bị tuyết lớn ngăn trở, đến chậm. Quả nhiên ông mất ngay trong ngày. Âu cũng là thiên số, thật đáng than và đáng thương tiếc!

Lục ngũ: Có người thêm cho nó mười đôi rùa, không thể trái được［30］; đại cát.

Tượng truyện nói: “Lục ngũ đại cát là nhờ được bề trên phù hộ.”

“Mười bằng rùa”: Rùa nguyên dài một thước hai tấc, trị giá hai nghìn một trăm sáu mươi, tương đương mười bằng vỏ sò lớn. Rùa của công dài hơn chín tấc, trị giá năm trăm, tương đương mười bằng vỏ sò đực. Rùa của hầu dài hơn bảy tấc, trị giá ba trăm, tương đương mười bằng vỏ sò công. Rùa của tử dài hơn năm tấc, trị giá một trăm, tương đương mười bằng vỏ sò nhỏ—điều này được ghi trong Hán thư. Số của quẻ Khôn là mười, mà số chẵn cũng biểu thị bằng hữu, vì vậy có tượng “mười bằng”. Rùa là loài linh thiêng, có thể biết trước điều lành dữ, được dùng làm vật liệu để bói điều lành dữ. Hào này mềm thuận, đắc trung, lại thành thật với người ở dưới, nên người ta dâng lòng thành của mình. “Có người đem mười bằng rùa mà làm lợi cho mình”: “Có người” là lời chỉ rằng không biết nguồn gốc từ đâu, ý nói lợi ích bất ngờ. Người quân tử sinh nghi, nên hỏi việc ấy qua bói toán. Khi lý và số đã định, con rùa nguyên mười bằng không thể trái bỏ; điều cát lành của nó có thể biết rõ. Vì vậy nói: “Mười bằng rùa, không thể cưỡng lại, đại cát.” Tượng truyện giải thích câu này là “được bề trên bảo hộ và phù trợ”. “Sự phù trợ từ bên trên” nghĩa là “Trời tự mình phù trợ cho người ấy”. Xét theo tượng của hào, “bên trên” chỉ hào trên, nghĩa là hào trên có thể phụ tá và phù trợ vị quân chủ được biểu thị bởi hào sáu năm.

　　【Dự đoán】
○ Hỏi thời vận: Vận thế cực thịnh, có thể được ân sủng ngoài dự liệu.


○ Hỏi chiến tranh: Việc quân đã được bói trước, điềm báo đại cát.

○ Hỏi kinh doanh: Tài vận đến thì dù từ chối cũng không thể tránh.

○ Hỏi công danh: “Trời phù hộ cho, tốt lành, không gì là không lợi.”

○ Hỏi gia trạch: Gia nghiệp hưng thịnh, không cần bói cũng biết.

○ Hỏi hôn nhân: Duyên trời se kết, tốt lành.

○ Hỏi bệnh tật: Sau khi khỏi bệnh còn có thể được tài lộc; tốt lành.

○ Hỏi sinh nở: Sinh con trai.

【Ví dụ】 Một người quản lý chính của một gia đình thương nhân giàu có ở Tokyo đến nói: “Tôi nhận lệnh của trụ sở, phụ trách công việc của Bộ Tài chính, dẫn dắt vài trăm người làm việc. Gần đây nghe nói sang năm Bộ Tài chính sẽ cải cách, công việc này có thể bị bãi bỏ. Nếu vậy, vài trăm người tôi quản lý sẽ cùng lúc mất kế sinh nhai trong một thời gian, thật tôi không đành lòng. Nay tôi đang thương lượng với một công ty, muốn trao cho những người ấy công việc tương xứng. Xin gieo quẻ hỏi việc đó có được không.” Gieo được quẻ Tổn biến sang quẻ Trung Phu.

Lời đoán nói: Hào này lấy dương ở vị trí thứ năm, được trung và chính, nên biết rằng ngài có lòng ngay thẳng, đáng nên tiếp tục đảm nhiệm việc ấy lâu dài, không cần chuyển sang nơi khác. “Mười đồng bạn của rùa” nghĩa là về sau sẽ có hạnh phúc ngoài dự liệu. Hiện nay Bộ Tài chính đang bàn việc cải cách; trong đó có thể có chỗ tổn, chỗ ích, còn ngài lại có một nhiệm vụ khác cần đảm đương. Mấy trăm người này nhờ đó được phúc, cũng chưa thể biết chắc. Xét theo vị hào, năm sau sẽ ứng với thượng hào, lời hào nói: “Không làm tổn giảm mà làm tăng ích, không lỗi, chính thì tốt; có chỗ đi thì lợi, được bề tôi mà không có nhà riêng.” Năm sau không có điều gì tổn ích, lại chính thì tốt và có lợi; việc này có thể không được đề nghị bãi bỏ nữa, nhưng vẫn chưa thể xác định. Tóm lại, ngài cùng mấy trăm người này đều không lỗi và được tốt lành, không cần ôm lòng lo sợ. Người ấy rất mừng, về sau quả nhiên sự việc đúng như lời đoán.

Thượng cửu: Không làm tổn giảm mà làm tăng ích, không lỗi; chính thì tốt. Có chỗ đi thì lợi, được bề tôi mà không có nhà riêng.

Tượng truyện nói: “Không làm tổn giảm mà làm tăng ích” là đạt được chí hướngอย่างมาก.

Hào này ở chỗ cực của quẻ Tổn, không thể tổn thêm nữa, nên nói “không làm tổn giảm mà làm tăng ích”; lời giống hào hai nhưng nghĩa khác. Thượng hào ứng với hào ba; hào ba ở vị thích hợp với quẻ Tổn. Người ta có thể nghi rằng tổn hào ba để ích thượng hào, nhưng cái tổn của hào ba thực ra là cái ích của thượng hào. Vì thế đặc biệt nêu “không làm tổn giảm mà làm tăng ích”, để nói rõ rằng tuy hào ba có tổn, thượng hào không hề bị tổn ích. Không tổn thì sự việc đều quân bình, “không lỗi”; đạo lý được yên ổn nên “chính thì tốt”. “Có chỗ đi thì lợi” chính là nghĩa mà Thoán truyện gọi là “cùng đi với thời”. Thượng hào là chỗ cực của quẻ Cấn; đã cực thì biến, nên không phải dừng mà là đi. Hỗ quái hạ là Khôn; Khôn là bề tôi, Cấn là nhà. Cấn động mà biến thành Khôn, tạo thành tượng “được bề tôi mà không có nhà riêng”. Không tổn hạ để ích thượng, tức bậc vương giả lấy thiên hạ làm nhà; bề tôi cũng được cảm hóa, đều coi nước là nhà mà quên nhà riêng, nên nói “được bề tôi mà không có nhà riêng”. Tượng truyện giải thích bằng câu “đạt được chí hướng rất lớn”, nghĩa là bậc vương giả lấy việc không tổn không ích làm cái ích, âm thầm chuyển hóa con người, không để lộ dấu vết; tầm ảnh hưởng của chí hướng rất rộng lớn, nên nói “đạt được chí hướng rất lớn”.

　　【Dự đoán】
○ Hỏi về thời vận: Hiện nay hoàn toàn không có trở ngại, làm gì cũng thuận lợi, đại cát.


○ Hỏi về chiến tranh: Quân đội không cần tăng hay giảm. Dẫn quân này tiến đi thì công phá và chiến thắng, đi đâu cũng không bất lợi, có thể “đạt được chí hướng rất lớn”.

○ Hỏi về kinh doanh: Giá hàng hóa không lên xuống đáng kể, đem đi bán đâu cũng có thể thu lợi, đại cát.

○ Hỏi về công danh: Hiện nay có thể lập tức đạt được chí nguyện.

○ Hỏi về nhà cửa: Nhà này không cần sửa sang hay xây lại, tự nhiên sẽ được tốt lành.

○ Hỏi về bệnh tật: Nên ra ngoài tìm thầy thuốc, không lỗi.

○ Hỏi về người đi xa: Ở bên ngoài rất tốt lành, nhất thời chưa chắc đã về nhà.

○ Hỏi sinh nở: Sinh con trai.

【Ví dụ】Năm Minh Trị thứ chín, thương nhân Nagasaki là Ōura Akei cùng một người tên Jindai đến nói: Trước đây, Cục Bưu dịch đã cho Xưởng luyện sắt Yokohama vay để chi phí sửa chữa tàu thuyền. Về sau, vì thu không đủ bù chi nên bị lỗ rất nặng. Nay đang tính hoặc hoàn trả cho Cục Bưu dịch, hoặc chuyển nhượng cho người khác. Hai việc chưa quyết định, xin gieo quẻ xem việc nào tốt hơn. Bói được quẻ Tổn biến thành quẻ Lâm.

Lời đoán nói: Hào này ở chỗ cực của quẻ Tổn, từ nay về sau không còn tổn thất thêm; không tổn thì ắt có ích. Vì vậy lời hào nói: “Không làm tổn giảm mà làm tăng ích, không lỗi; chính thì tốt. Có chỗ đi thì lợi.” Hai người bạn tin theo, quyết định tiếp tục nhận lấy và kinh doanh cơ nghiệp ấy. Năm sau xảy ra cuộc chinh phạt Tây Nam, tàu thuyền rất nhiều, họ thu được lợi nhuận lớn, nghe nói là vậy.