Chu Dịch/Kinh Dịch, quẻ 1: Càn, Càn là Trời, Càn trên Càn dưới

Giải thích chi tiết hào Sơ Cửu của quẻ đầu tiên Chu Dịch

Hào từ Sơ Cửu

Sơ Cửu. Rồng ẩn, chớ dùng.

Tượng truyện nói: Rồng ẩn không nên dùng, vì hào dương ở phía dưới.

Giải thích bằng văn nói

Sơ Cửu: Rồng ẩn mình, chưa thể thi thố; hoặc rồng lặn dưới nước, tạm thời chưa phát huy được tác dụng.

Tượng truyện nói: Rồng ẩn chưa thể thi thố vì hào dương Sơ Cửu ở vị trí thấp nhất của quẻ, bị đè nén nên khó vươn lên.

Giải của Thiệu Ung, học giả Dịch học đời Bắc Tống

Bình: Người được hào này nên trầm tĩnh chờ thời; nếu hành động ngay sẽ sinh tai bệnh, mưu việc bất lợi, phải đề phòng tiểu nhân. Người làm quan gặp trở lực. Người kinh doanh gặp đình trệ. Nữ mệnh thì gia nghiệp hưng thịnh, sinh con trai.

Giải của Phó Bội Vinh, bậc đại nho Quốc học Đài Loan

Thời vận: Bồi dưỡng thực lực, chờ đợi cơ hội.

Tài vận: Nên thủ, không nên công.

Gia trạch: Cẩn thận khi cưới vợ.

Sức khỏe: Nên chú trọng bảo dưỡng.


Quẻ biến của hào Sơ Cửu


Khi hào Sơ Cửu động, quẻ biến thành quẻ 44 của Chu Dịch: Phong Thiên Cấu. Đây là quẻ khác, Tốn dưới Càn trên. Càn là Trời, Tốn là Gió. Dưới Trời có gió thổi khắp mặt đất, âm dương giao hợp, muôn vật tươi tốt. Quẻ Cấu đối lập với quẻ Quải, là hai quẻ tổng hỗ tương. Cấu nghĩa là gặp gỡ, giao cấu, âm dương gặp nhau. Nhưng năm hào dương và một hào âm thì không thể ở cùng nhau lâu dài.


Ý nghĩa triết học của hào Sơ Cửu


Giải nghĩa hào đầu quẻ Càn: Sơ Cửu, rồng ẩn không nên dùng. Nghĩa là đang ở địa vị thấp, thời cơ chưa chín, nên như rồng ẩn mà chưa thi thố tài năng.

“Sơ Cửu” là thứ vị của hào này. Như đã nói, thứ tự sáu hào từ dưới lên là Sơ, Nhị, Tam, Tứ, Ngũ, Thượng. Hào dương dùng “Cửu”, hào âm dùng “Lục”. Vì vậy Sơ Cửu chỉ hào dương ở vị trí thấp nhất.

Sơ Cửu: Rồng ẩn mình, chớ hành động. Nghĩa là rồng đang ẩn phục, không nên làm gì.

Xét tượng quẻ, Sơ Cửu là hào dương ở vị trí cứng, nên được vị. Vị trí Cửu Nhị cũng là dương, nằm trên Sơ Cửu; hai hào đồng tính xung khắc, thành quan hệ địch bỉ. Sơ Cửu tuy không cam ở dưới nhưng bị Cửu Nhị áp chế, dương khí cương kiện bị chôn dưới đất. Dù tài năng cao đến đâu, địa vị thấp thì dù bất phục cũng phải học cách nhẫn nại.

Rồng lớn ẩn dưới nước không phát huy được tác dụng vì địa vị thấp. Tượng quẻ ví rằng ở buổi đầu phát triển, sự vật tuy có đà tiến nhưng còn yếu, nên phải thận trọng, không được khinh suất hành động.

Giải thích chi tiết hào Cửu Nhị của quẻ đầu tiên Chu Dịch

Hào từ Cửu Nhị

Cửu Nhị. Rồng hiện ngoài đồng, lợi gặp bậc đại nhân.

Tượng truyện nói: Rồng hiện ngoài đồng, tượng trưng cho đức được ban rộng khắp.

Giải thích bằng văn nói

Cửu Nhị: Rồng xuất hiện trên mặt đất, có lợi khi gặp quý tộc và vương công.

Tượng truyện nói: Rồng xuất hiện trên mặt đất, ví người quân tử đã bước ra khỏi đáy vực bị đè nén, bắt đầu mưu cầu địa vị xã hội để có thể ban đức rộng khắp.
Giải của Thiệu Ung, học giả Dịch học đời Bắc Tống

Cát: Người được hào này sẽ được quý nhân nâng đỡ. Người làm quan gặp minh chủ, giữ chức vụ trọng yếu. Người đi học thi đạt thành tích tốt. Người buôn bán có lợi. Nữ mệnh thì vừa giàu vừa sang.

Giải của Phó Bội Vinh, bậc đại nho Quốc học Đài Loan

Thời vận: Được quý nhân giúp đỡ, có cơ hội phát triển.

Tài vận: Giá bắt đầu tăng, có thu mua chính thức.

Gia trạch: Hôn nhân đại cát.

Sức khỏe: Vận động, rèn luyện thân thể.


Quẻ biến của hào Cửu Nhị





Khi hào Cửu Nhị động, quẻ biến thành quẻ 13 của Chu Dịch: Thiên Hỏa Đồng Nhân. Đây là quẻ khác, Ly dưới Càn trên. Càn là Trời, là vua; Ly là Lửa, là bề tôi và dân chúng. Lửa có tính bốc lên, đồng với Trời; trên dưới hòa đồng, cùng chung sức như trên một con thuyền, quan hệ nhân tế hài hòa, thiên hạ đại đồng.


Ý nghĩa triết học của hào Cửu Nhị


Cửu Nhị: Rồng hiện ngoài đồng, lợi gặp bậc đại nhân. Nghĩa hào: Rồng xuất hiện trên đồng nội; gặp bậc đại nhân để phát triển bản thân thì có lợi.

Chữ “kiến” ở đây có hai cách hiểu: “xuất hiện” và “gặp thấy”.

Ý nghĩa hào từ này là: Rồng xuất hiện trên đồng nội, thích hợp gặp bậc đại nhân.

Xét tượng quẻ, Cửu Nhị là hào dương ở vị trí âm, nên thất vị, nhưng nằm giữa hạ quái nên đắc trung. Vị thứ hai ở trên mặt đất, cho thấy rồng đã bắt đầu lộ vẻ, tài năng được chú ý; lúc này gặp bậc đại nhân là có lợi. Bởi tuy đã có năng lực nhất định nhưng vẫn còn hạn chế; gặp người lớn có thể được rèn luyện, bồi dưỡng thêm, lại được nâng đỡ thì tiến bộ càng thuận lợi. Bậc đại nhân ấy chính là quý nhân của mình. Ví dụ điển hình là chuyện vua Thuấn: khi cày ruộng, bắt cá, nhờ biểu hiện xuất sắc mà được vua Nghiêu để mắt; Thuấn chính là trường hợp “lợi kiến đại nhân”.
Xét trong đời người, giai đoạn này tương đương khoảng 25-35 tuổi; sau một thời gian học hỏi và tích lũy, đã có năng lực nhất định, đến lúc dần lộ tài và thi thố. Khi ấy nếu được quý nhân giúp đỡ thì càng thuận lợi cho thành công.

Giải thích thật chi tiết hào Cửu Tam của quẻ đầu tiên Chu Dịch

Hào từ Cửu Tam

Cửu Tam. Người quân tử suốt ngày cương kiện siêng năng, tối đến luôn cảnh giác; nguy hiểm nhưng không lỗi.

Tượng truyện nói: Cương kiện suốt ngày, nghĩa là lặp đi lặp lại mà theo Đạo, kiên trì không bỏ.

Giải thích bằng văn nói

Cửu Tam: Người quân tử có tài đức suốt ngày siêng năng nỗ lực, đêm đến cảnh giác và tự xét. Tuy hoàn cảnh gian nan nhưng cuối cùng không có tai họa.

Tượng truyện nói: Người quân tử siêng năng suốt ngày, nghĩa là lặp đi lặp lại mà theo Đạo, bền bỉ không thôi.

Giải của Thiệu Ung, học giả Dịch học đời Bắc Tống

Bình: Người được hào này đi lại không ngừng, khó thu lợi tài chính; làm việc gì cũng không lập kế hoạch nghiêm túc, kẻ nóng động sẽ chịu tổn thất. Người làm quan có thể kiêm trọng chức, việc nhiều rườm rà; nếu giữ thái độ lo xa và thận trọng thì không lỗi. Nữ mệnh thì tính nóng, khó trở thành người vợ hiền trợ giúp chồng.

Giải của Phó Bội Vinh, bậc đại nho Quốc học Đài Loan

Thời vận: Công danh chưa hiển lộ, nên thận trọng để tránh lỗi.

Tài vận: Phòng bị ngày đêm, có thể thoát hiểm và thu lợi.

Gia trạch: Cần kiệm giữ nhà; không nên kết thân với nhà quyền quý.

Sức khỏe: Cẩn thận bảo dưỡng.


Quẻ biến của hào Cửu Tam





Khi hào Cửu Tam động, quẻ biến thành quẻ 10 của Chu Dịch: Thiên Trạch Lý. Đây là quẻ khác, Đoài dưới Càn trên. Càn là Trời, Đoài là Đầm; lấy Trời ví vua, lấy Đầm ví dân. Nguyên văn nói: “Giẫm đuôi hổ, hổ không cắn người.” Vì vậy kết quả cát lợi. Vua trên dân dưới, mỗi bên ở đúng vị. Đoài mềm gặp Càn cứng, nên đường đi vẫn nguy hiểm. “Lý” nghĩa là thực hành; quẻ nói về tiến lên một cách vững chân, thiết thực.


Ý nghĩa triết học của hào Cửu Tam:


Giải nghĩa hào từ: “Càn càn” vốn chỉ sự vận hành không ngừng của mặt trời; ở đây ví với người quân tử siêng năng không ngơi nghỉ. “Sợ hãi, cảnh giác” mang nghĩa kính cẩn, thận trọng. “Buổi tối vẫn cảnh giác” là nói đến dáng vẻ vẫn giữ sự cảnh giác vào ban đêm. “Nguy” chỉ sự nguy hiểm. “Cữu” chỉ tai họa. “Suốt ngày cảnh giác thì không lỗi” nghĩa là luôn giữ cảnh giác; tuy có nguy hiểm, nhưng sẽ không gây ra tai họa.

Ý nghĩa hào từ này là: Người quân tử suốt ngày tự cường, cần mẫn không nghỉ, ban đêm vẫn luôn cảnh giác. Tuy có nguy hiểm nhưng không thành tai họa.

Cửu Tam là hào dương, cũng gọi là hào cương. Theo cách dùng trong Kinh Dịch, hào cương là quân tử, hào nhu là tiểu nhân. Hệ Từ nói: “Hào hai nhiều lời khen, hào bốn nhiều sợ hãi, hào ba nhiều hung, hào năm nhiều công.” Hào này cũng ở vào chỗ “nhiều hung”. Văn Ngôn giải thích: Cửu Tam vốn quá cứng, hành động lại không trung, thành người trên không chạm trời, dưới không chạm đất; vì vậy cần tinh thần tự cường không nghỉ, tùy thời cảnh giác theo sự biến đổi của tình thế. Làm được vậy thì dù gặp nguy hiểm cũng không sinh tai họa.

Xét tượng quẻ, Cửu Tam ở hạ quái, không thể biết chắc bước tiếp theo sẽ phát triển thế nào. Chỉ có thể giữ tinh thần của quẻ Càn, ngày đêm tinh tiến. Dù xét sự phát triển từ Sơ Cửu đến Cửu Nhị, dương khí đang tăng, từ “rồng ẩn không nên dùng” đến “rồng hiện ngoài đồng”; theo xu thế ấy, dương khí lẽ ra dần dần đi lên. Nhưng sự phát triển sự việc không đơn giản như vậy, không phải lúc nào cũng thuận buồm xuôi gió. Tuy nhiên, nếu giữ cần mẫn và cảnh giác thì dù có nguy hiểm cũng không thành tai họa.

Tượng giải thích hào này: “Càn càn suốt ngày” là lặp đi lặp lại mà theo Đạo. Điều đó chỉ ra rằng phải không ngừng tự cường để tránh sự lặp lại thụt lùi, không dám có chút sơ ý.

Vị trí “Cửu Tam” nằm ở cuối hạ quái. Trong quẻ Càn, xét xu thế hai hào trước, dương khí đang đi lên, nhưng vì vẫn ở hạ quái nên tiền đồ chưa rõ, thậm chí tương lai còn chưa biết. Do đó cần giữ trạng thái tinh thần cần mẫn và cảnh giác. Đây cũng là một giai đoạn tâm lý mà người đang tiến thủ để lập công phải trải qua.

Người ở giai đoạn này giống những sinh viên vừa tốt nghiệp: mới học thành, đầy tự tin, nhưng xã hội là một cõi riêng, có thể gây dựng chỗ đứng hay không vẫn chưa biết. Những khó khăn gặp phải khi bước vào xã hội vượt xa tưởng tượng đơn giản thời còn đi học, khiến họ nhận ra nhiều điều gian nan trước đây chưa từng biết.

Xét trong đời người, hào này biểu thị khoảng 35-45 tuổi. Đây là giai đoạn sự nghiệp không tiến không lùi, áp lực lớn nhất; phải kiên trì không ngừng mới thành công, nếu không có thể bỏ dở giữa chừng.

Giải thích thật chi tiết hào Cửu Tứ của quẻ đầu tiên Chu Dịch

Hào từ Cửu Tứ

Cửu Tứ. Có thể nhảy trong vực, không lỗi.

Tượng truyện nói: Có thể nhảy trong vực, nghĩa là tiến lên mà không lỗi.

Giải thích bằng văn nói

Cửu Tứ: Rồng có thể nhảy xuống vực sâu, không có tai họa.

Tượng truyện nói: Rồng có thể nhảy xuống vực sâu, cho thấy có thể hành động mà không sinh tai họa.

Giải của Thiệu Ung, học giả Dịch học đời Bắc Tống

Bình: Người được hào này làm gì cũng gian nan. Người làm quan có thể tạm nghỉ chức, chờ thời cơ. Nữ mệnh thì được an vui phú quý.

Giải của Phó Bội Vinh, bậc đại nho Quốc học Đài Loan

Thời vận: Một bước thành danh.

Tài vận: Giá cả tăng vọt, có thể giữ được an toàn không lỗi.

Gia trạch: Có tượng hưng thịnh trong một thời gian.

Sức khỏe: Tiếp tục rèn luyện thân thể.


Quẻ biến của hào Cửu Tứ



Khi hào Cửu Tứ động, quẻ biến thành quẻ 9 của Chu Dịch: Tiểu Súc, Phong Thiên. Đây là quẻ khác, Càn dưới Tốn trên. Càn là Trời, Tốn là Gió. Nó ví thời tiết thuận hòa, mưa đúng lúc, ngũ cốc sinh trưởng, nên gọi là Tiểu Súc. Sức lực còn hạn chế, phải chờ phát triển đến mức nhất định mới có thể làm nên việc lớn.


Ý nghĩa triết học của hào Cửu Tứ:


Giải nghĩa hào từ: Rồng có thể nhảy lên trời hoặc dừng nơi vực sâu; chỉ cần tiến theo nhu cầu của tình thế thì không có lỗi.

Cửu Tứ: Có thể nhảy trong vực, không lỗi. Gợi mở cho cuộc đời.

Hào này gợi rằng: Tiến hay lui đều phải có căn cứ.

Xét tượng quẻ, Cửu Tứ bắt đầu bước vào thượng quái. Hào dương ở vị trí nhu nên thất vị, tỏ ra chưa ổn định; vì vậy quái từ dùng chữ “hoặc”, không xác định. Nhưng sự bất định ấy—hoặc tiến lên, hoặc ẩn mình—thay đổi theo thời và vị, lại là biểu hiện đúng đắn, nên không có lỗi.

Trong quẻ Càn, các hào trước bảo rồng phải nhẫn nại, tinh tiến. Đến hào thứ tư, bước vào thượng quái, “rồng” chủ quan cảm thấy sức lực đã tích tụ đủ nên đôi khi nóng lòng muốn thử tài. Nhưng tình thế chưa thật thuận lợi: Cửu Tứ ở thời kỳ dương khí phát triển quanh co và đi lên, chưa đủ mạnh để thắng âm khí. Vì vậy dù muốn hành động cũng phải nắm tình hình, đến lúc tiến thì tiến, đến lúc lui thì lui.

Giải thích thật chi tiết hào Cửu Ngũ của quẻ đầu tiên Chu Dịch

Hào từ Cửu Ngũ

Cửu Ngũ. Rồng bay trên Trời, lợi gặp bậc đại nhân.

Tượng truyện nói: Rồng bay trên Trời, bậc đại nhân đang hành động.

Giải thích bằng văn nói

Cửu Ngũ: Rồng bay vút trên không, có lợi khi gặp quý tộc và vương công.

Tượng truyện nói: Rồng bay trên không, có nghĩa người quân tử đang làm nên việc lớn.

Giải của Thiệu Ung, học giả Dịch học đời Bắc Tống

Cát: Người được hào này gặp quý nhân, mưu cầu thành tựu, chí nguyện được toại. Người làm quan thăng tiến nhanh. Nữ mệnh thì nắm cả quyền của nam giới, khó tránh cô độc.

Giải của Phó Bội Vinh, bậc đại nho Quốc học Đài Loan

Thời vận: Thẳng tiến lên tận mây xanh.

Tài vận: Buôn bán ngũ cốc và loại tương tự, giá tăng vọt, có quan phủ hỗ trợ.

Gia trạch: Nhà cửa phú quý.

Sức khỏe: Có tượng được Trời gọi đi, không tốt.


Quẻ biến của hào Cửu Ngũ





Khi hào Cửu Ngũ động, quẻ biến thành quẻ 14 của Chu Dịch: Hỏa Thiên Đại Hữu. Đây là quẻ khác, Ly trên Càn dưới. Thượng quái là Ly, tượng lửa; hạ quái là Càn, tượng Trời. Lửa ở trên Trời, soi sáng muôn vật; muôn dân quy thuận, thuận Trời theo thời, đạt thành tựu lớn.


Ý nghĩa triết học của hào Cửu Ngũ:


Xét tượng quẻ, Cửu Ngũ là hào dương ở vị trí cứng; hào năm là vị trí quân chủ, địa vị lãnh đạo cao nhất của toàn quẻ. Nhìn từ Sơ Cửu, Cửu Nhị, Cửu Tam, Cửu Tứ đến Cửu Ngũ, ta thấy một quá trình phát triển: dương khí do rồng tượng trưng, sau một phen tranh đấu với âm khí, cuối cùng bay lên trời. Như ánh nắng giữa trưa soi khắp mặt đất, muôn vật tắm trong nắng ấm; vận may đang ở đỉnh cao.

Tượng giải thích hào này: “Rồng bay trên Trời”, bậc đại nhân đang hành động. Điều đó tượng trưng cho người lớn đức cao thế mạnh nhất định sẽ làm nên việc.

Xét sự phát triển cá nhân, Cửu Ngũ giống người có tài sau một phen nỗ lực cuối cùng đón được cơ hội mở rộng chí hướng. Đã lên địa vị cao thì có thể làm nên việc lớn. Được hào này báo sự nghiệp tiến triển, đời người đắc ý, vận thế rất tốt.

Xét từ góc độ quốc gia, được quẻ này có thể báo đất nước sắp có sự kiện trọng đại, tổ chức hoạt động lớn, nguyên thủ quốc gia sẽ đích thân có mặt.

Giải thích thật chi tiết hào Thượng Cửu của quẻ đầu tiên Chu Dịch

Hào từ Thượng Cửu

Thượng Cửu. Rồng lên quá cao có điều hối tiếc.

Tượng truyện nói: Rồng lên quá cao có điều hối tiếc, vì đầy quá thì không thể lâu bền.

Giải thích bằng văn nói

Thượng Cửu: Rồng bay lên đến cực điểm sẽ gặp khốn đốn vì tai họa.

Tượng truyện nói: Rồng lên đến cực điểm sẽ khốn vì tai họa; đó là lời cảnh tỉnh rằng địa vị cao và sự đầy đủ không thể duy trì mãi.

Giải của Thiệu Ung, học giả Dịch học đời Bắc Tống

Hung: Người được hào này gặp họa do quá cứng mà chuốc hung; người sau năm mươi tuổi thì không thọ. Người làm quan có thể lui chức hoặc bị giáng chức. Nữ mệnh thì tính hung hãn, khó trở thành người vợ hiền trợ giúp chồng.

Giải của Phó Bội Vinh, bậc đại nho Quốc học Đài Loan

Thời vận: Đầy quá thì chuốc tổn; lui về tự xét.

Tài vận: Đầy quá ắt có hao hụt.

Gia trạch: Hôn nhân bất lợi.

Sức khỏe: Tính mạng ở bên bờ nguy hiểm.


Quẻ biến của hào Thượng Cửu





Khi hào Thượng Cửu động, quẻ biến thành quẻ 43 của Chu Dịch: Trạch Thiên Quải. Đây là quẻ khác, Càn dưới Đoài trên. Càn là Trời, là mạnh; Đoài là Đầm, là vui. Khí ẩm từ đầm bốc lên, kết thành mưa, tưới xuống mặt đất, nuôi dưỡng muôn vật. Năm dương bỏ một âm; bỏ đi không khó, chỉ cần quyết đoán, nên gọi là Quải, nghĩa là quyết định hoặc loại bỏ.


Ý nghĩa triết học của hào Thượng Cửu:


Xét tượng quẻ, hào này ở vị trí Thượng Cửu, trên cùng của toàn quẻ. Hào dương ở vị trí nhu nên thất vị, tình thế rất bất lợi. “Rồng lên quá cao” nghĩa là rồng bay quá cao, dương khí đạt cực điểm. Vật đến cực tất phản; dương đến cực tất suy, như mặt trời quá trưa thì ngả về tây, không thể kéo dài.

Văn Ngôn nói: “Cái gọi là ‘cang’ là chỉ biết tiến mà không biết lui, biết tồn tại mà không biết mất, biết được mà không biết mất; chẳng phải chỉ bậc thánh mới biết sao? Biết lẽ tiến lui, tồn vong mà không mất điều chính, chẳng phải chỉ bậc thánh mới làm được sao?”

Đoạn này nghĩa là: “Cang” chỉ biết tiến mà không biết lui; chỉ biết sống mà không biết chết; chỉ biết được mà không biết mất. Xem ra chỉ bậc thánh mới hiểu hết điều ấy. Biết đạo lý tiến lui, tồn vong thì khi xử lý những việc đó sẽ không mất nguyên tắc chính đạo; chẳng phải chỉ bậc thánh mới làm được sao?

Tượng nói: “Rồng lên quá cao có điều hối tiếc, đầy quá thì không thể lâu bền.” Điều này chỉ ra rằng rồng bay quá cao sẽ gặp tai họa hoặc hối hận, vì sự vật đến cùng cực tất đi về chiều ngược lại.